Có đúng thật là Columbus đã tìm ra châu Mỹ?

Khi châu Mỹ được nhà thám hiểm người Ý Christopher Columbus "khám phá" vào năm 1492, các nhà hàng hải Viking thực chất đã đặt chân lên bờ biển của Tân Thế Giới từ nhiều thế kỷ trước đó.

Câu hỏi ai là người đã khám phá ra châu Mỹ vô cùng khó để đưa ra lời giải đáp chính xác. Dù nhiều học sinh được dạy rằng Christopher Columbus là người có công tìm ra châu Mỹ vào năm 1492, lịch sử thám hiểm thực sự của châu lục này lại kéo dài từ rất lâu trước khi Columbus ra đời.

Mặc dù Christopher Columbus được biết đến là người tìm ra châu Mỹ vào năm 1492, các nhà thám hiểm Norse (Bắc Âu) thực chất đã đến Newfoundland vào khoảng năm 1000 SCN.

Nhưng liệu Christopher Columbus có phải là người châu Âu đầu tiên khám phá ra châu Mỹ? Các nghiên cứu hiện đại cho thấy thậm chí điều đó cũng không đúng. Nổi tiếng nhất là nhóm thám hiểm Norse người Iceland do Leif Erikson dẫn đầu, nhiều khả năng đã vượt mặt Columbus trước khoảng 500 năm.

Tuy nhiên, điều đó không nhất thiết có nghĩa là Erikson là nhà thám hiểm đầu tiên khám phá ra châu Mỹ.

Qua nhiều năm, các học giả đã đưa ra thuyết rằng người dân từ châu Á, châu Phi, và thậm chí cả châu Âu thời Kỷ Băng Hà có thể đã đến bờ biển châu Mỹ trước ông. Thậm chí còn có một truyền thuyết phổ biến về một nhóm tu sĩ người Ireland đã đến châu Mỹ vào thế kỷ thứ sáu.

Mặc dù vậy, Columbus vẫn là một trong những nhà thám hiểm nổi tiếng nhất trong thời đại của mình — và ông vẫn được tôn vinh hàng năm vào Ngày Columbus (Columbus Day).  

Rốt cuộc, câu hỏi ai đã khám phá ra châu Mỹ và châu Mỹ được tìm ra khi nào không thể được trả lời trọn vẹn nếu không đặt câu hỏi: Việc "tìm thấy" một nơi vốn đã có hàng triệu người sinh sống thực sự có ý nghĩa gì?

Từ thời kỳ trước Columbus và khu định cư của Erikson cho đến các học thuyết khác nhau và những tranh luận thời hiện đại, đây là toàn bộ lịch sử đằng sau sự “khám phá” ra châu Mỹ.

Ai đã khám phá ra châu Mỹ? Bên trong những bằng chứng lịch sử

Liệu Christopher Columbus có phải là người khám phá ra châu Mỹ? Tấm bản đồ về Cầu Băng Bering cổ đại này cho thấy điều ngược lại.

Khi người châu Âu đến Tân Thế Giới, họ gần như ngay lập tức nhận ra đã có những người khác làm nhà ở đó từ trước. Tuy nhiên, những người đó cũng phải khám phá ra châu Mỹ vào một thời điểm nào đó. Vậy châu Mỹ được tìm ra khi nào — và ai mới thực sự là người đầu tiên phát hiện ra nó?

Khoa học đã chứng minh rằng trong kỷ băng hà cuối cùng, con người đã thực hiện hành trình băng qua một cầu đất cổ kết nối nước Nga ngày nay với Alaska ngày nay. Được biết đến với tên gọi Cầu Băng Bering, hiện nay nó đã bị nhấn chìm dưới nước nhưng nó từng tồn tại từ khoảng 30.000 năm đến 16,000 năm trước. Đương nhiên, khoảng thời gian này là quá đủ để những con người tò mò thực hiện các chuyến khám phá.

Chính xác thì những người này đã băng qua khi nào hiện vẫn chưa rõ. Tuy nhiên, các nghiên cứu di truyền học đã chỉ ra rằng những con người đầu tiên vượt qua đây đã bị cô lập về mặt di truyền với người dân ở châu Á khoảng 25.000 đến 20.000 năm trước.

Trong khi đó, bằng chứng khảo cổ học cho thấy con người đã tới Yukon ít nhất 14.000 năm trước. Dù vậy, phương pháp xác định tuổi bằng carbon tại Hang Bluefish ở Yukon lại gợi ý rằng con người có thể đã sống ở đó từ 24.000 năm trước. Tuy nhiên, những giả thuyết này về việc khám phá ra châu Mỹ vẫn chưa đi đến hồi kết.

Cho đến những năm 1970, những người Mỹ đầu tiên được tin là người Clovis — những người được đặt tên theo một khu định cư 11.000 năm tuổi được tìm thấy gần Clovis, New Mexico. ADN cho thấy họ là tổ tiên trực tiếp của khoảng 80% người bản địa trên khắp châu Mỹ.

Vì vậy, mặc dù bằng chứng cho thấy họ không phải là những người đầu tiên, một số học giả vẫn tin rằng những người này xứng đáng được ghi nhận công lao khám phá ra châu Mỹ — hoặc ít nhất là phần đất mà ngày nay chúng ta biết đến là Nước Mỹ. Nhưng dù thế nào đi nữa, rõ ràng là rất nhiều người đã đến đó hàng ngàn năm trước Columbus.

Và châu Mỹ trông như thế nào ngay trước khi Columbus đến? Trong khi các huyền thoại thành lập gợi ý rằng vùng đất này thưa thớt người sống với các bộ tộc mục đồng sinh sống nhẹ nhàng trên mặt đất, nghiên cứu trong vài thập kỷ qua lại cho thấy nhiều người Mỹ cổ đại đã sống trong các xã hội phức tạp, tổ chức cao.

Nhà lịch sử Charles C. Mann, tác giả cuốn sách 1491, đã giải thích như sau: “Từ phía nam bang Maine kéo dài xuống khoảng Bắc và Nam Carolina, bạn sẽ thấy gần như toàn bộ đường bờ biển được bao phủ bởi các trang trại, đất canh tác, tiến sâu vào nội địa nhiều dặm và những ngôi làng đông đúc cư dân thường được bao quanh bởi tường gỗ.”

Ông nói tiếp: “Và sau đó ở Đông Nam, bạn sẽ thấy những lãnh địa tù trưởng mang tính tôn giáo, trung tâm là những gò đất lớn, hàng ngàn hàng ngàn gò như vậy, vốn vẫn còn tồn tại đến nay. Và khi đi xa hơn xuống phía dưới, bạn sẽ bắt gặp nơi thường được gọi là Đế chế Aztec… một đế chế rất hiếu chiến, mở rộng lãnh thổ và sở hữu một trong những thành phố lớn nhất thế giới làm thủ đô, Tenochtitlan, nơi hiện là Thành phố Mexico.”

Nhưng dĩ nhiên, châu Mỹ đã thay đổi rất nhiều sau khi Columbus xuất hiện.

Christopher Columbus có phải là người khám phá ra châu Mỹ?

Được biết đến rộng rãi là người khám phá ra châu Mỹ, Christopher Columbus đặt chân đến châu Mỹ vào năm 1492 trong sự kiện được nhiều nhà lịch sử mô tả là khởi đầu của Thời kỳ Thuộc địa. Mặc dù nhà thám hiểm tin rằng mình đã đến Đông Ấn, ông thực chất lại đang ở vùng Bahamas ngày nay.

Những người bản địa mang theo lao đánh cá đã chào đón những người đàn ông bước xuống từ các con tàu. Columbus đặt tên cho hòn đảo là San Salvador và gọi những người Taíno bản địa ở đây là "Người Ấn Độ" (Indians). (Người bản địa hiện đã tuyệt chủng này gọi hòn đảo của họ là Guanahani.)

Columbus sau đó giương buồm đến một số hòn đảo khác, bao gồm Cuba và Hispaniola, nơi ngày nay là Haiti và Cộng hòa Dominica. Trái với niềm tin phổ biến, không có bằng chứng nào cho thấy Columbus từng đặt chân lên lục địa Bắc Mỹ.

Vẫn tin tưởng chắc chắn rằng mình đã khám phá ra các hòn đảo ở châu Á, Columbus dựng một pháo đài nhỏ trên đảo Hispaniola và để 39 người ở lại thu thập mẫu vàng và chờ đợi chuyến thám hiểm tiếp theo của Tây Ban Nha. Trước khi quay trở lại Tây Ban Nha, ông đã bắt dâng 10 người bản địa để huấn luyện họ làm phiên dịch viên và trưng bày họ tại triều đình hoàng gia. Một người trong số đó đã chết trên biển.

Columbus trở về Tây Ban Nha và được đón chào như một anh hùng. Được chỉ thị tiếp tục công việc của mình, Columbus đã quay trở lại Tây Bán Cầu qua ba chuyến đi nữa cho đến đầu những năm 1500. Trong suốt các chuyến thám hiểm này, những kẻ thực dân châu Âu đã cướp bóc của người bản địa, bắt giam vợ của họ và bắt họ làm tù binh để đưa về Tây Ban Nha.

Khi số lượng người thực dân Tây Ban Nha tăng lên, dân số bản địa trên khắp các hòn đảo lại giảm xuống. Vô số người bản địa đã chết vì các bệnh dịch từ châu Âu như đậu mùa và sởi, những bệnh mà họ không có khả năng miễn dịch. Trên hết, những kẻ định cư thường ép buộc người dân trên đảo lao động khổ sai trên các cánh đồng, và nếu họ chống cự, họ sẽ bị giết hoặc bị gửi sang Tây Ban Nha làm nô lệ.

Về phần Columbus, mặc dù được ca ngợi là người khám phá ra châu Mỹ, ông lại gặp rắc rối liên tục về tàu thuyền trong chuyến trở về Tây Ban Nha cuối cùng và bị mắc kẹt ở Jamaica suốt một năm trước khi được giải cứu vào năm 1504. Ông qua đời chỉ hai năm sau đó — vẫn tin tưởng một cách sai lầm rằng mình đã tìm ra một con đường mới đến châu Á.

Có lẽ đây là lý do tại sao bản thân châu Mỹ không được đặt theo tên của Columbus mà thay vào đó là một nhà thám hiểm người Florence tên là Amerigo Vespucci. Chính Vespucci đã đưa ra ý tưởng mang tính cách mạng vào thời đó rằng Columbus đã đặt chân lên một lục địa hoàn toàn khác biệt và tách biệt hẳn với châu Á.

Dù vậy, châu Mỹ đã là nhà của người bản địa trong hàng thiên niên kỷ trước khi một trong hai người họ ra đời — thậm chí còn có những nhóm người châu Âu khác đến trước Columbus.

Leif Erikson: Người Viking đã tìm ra châu Mỹ

Leif Erikson, một nhà thám hiểm Norse đến từ Iceland, đã có sẵn dòng máu phiêu lưu trong người. Cha ông, Erik the Red, đã thành lập khu định cư đầu tiên của người châu Âu tại nơi mà ngày nay gọi là Greenland vào năm 980 SCN.

Sinh ra ở Iceland vào khoảng năm 970 SCN, Erikson có lẽ đã lớn lên ở Greenland trước khi giương buồm về phía đông đến Na Uy khi khoảng 30 tuổi. Chính tại đây, Vua Olaf I Tryggvason đã cải đạo ông sang Kito giáo và truyền cảm hứng cho ông lan truyền đức tin đến những người định cư đa thần giáo ở Greenland. Nhưng ngay sau đó, Erikson thay vào đó lại đặt chân đến châu Mỹ vào khoảng năm 1000 SCN. Cho đến ngày nay, nhiều người tin rằng Leif Erikson mới thực sự là người đầu tiên khám phá ra châu Mỹ.

Có nhiều ghi chép lịch sử khác nhau về việc ông khám phá ra châu Mỹ. Một bản trường ca (saga) tuyên bố rằng Erikson đã đi chệch hướng khi đang trên đường trở về Greenland và tình cờ lạc đến Bắc Mỹ. Nhưng một bản trường ca khác lại giữ quan điểm rằng việc ông phát hiện ra vùng đất này là có ý đồ từ trước — và rằng ông đã nghe kể về nó từ một thương nhân Iceland khác, người từng nhìn thấy vùng đất nhưng chưa bao giờ đặt chân lên bờ. Quyết tâm đến đó, Erikson đã tập hợp một thủy thủ đoàn gồm 35 người và giương buồm ra khơi.

Mặc dù những câu chuyện từ Thời Trung Cổ này có vẻ mang màu sắc huyền thoại, các nhà khảo cổ học thực sự đã tìm thấy bằng chứng hữu hình hỗ trợ cho các bản trường ca này. Nhà thám hiểm người Na Uy Helge Ingstad đã tìm thấy di tích của một khu định cư Viking ở L’Anse aux Meadows, Newfoundland vào những năm 1960 — ngay tại nơi mà truyền thuyết Norse tuyên bố Erikson đã dựng trại.

Không chỉ các di tích có nguồn gốc Norse rõ ràng, chúng còn được xác định tuổi đời trùng khớp với thời đại của Erikson nhờ phân tích carbon phóng xạ.

Thế nhưng, nhiều người vẫn hỏi: “Christopher Columbus có phải là người khám phá ra châu Mỹ?” Mặc dù có vẻ như Erikson đã đánh bại ông về mặt thời gian, người Ý đã làm được một điều mà người Viking không thể: Họ đã mở ra một con đường nối liền Cựu Thế Giới với Tân Thế Giới. Chinh phạt và xâm chiếm thuộc địa nhanh chóng nối gót sự kiện khám phá ra châu Mỹ năm 1492, làm thay đổi vĩnh viễn cuộc sống ở cả hai bờ Đại Tây Dương.

Nhưng như Russell Freedom, tác giả cuốn Who Was First? Discovering the Americas, đã nhận định: “[Columbus] không phải là người đầu tiên và người Viking cũng vậy — đó là một góc nhìn vô cùng lấy châu Âu làm trung tâm (Euro-centric). Đã có hàng triệu người ở đây từ trước, và do đó tổ tiên của họ mới phải là những người đầu tiên.”

Các giả thuyết khác về việc khám phá ra châu Mỹ

Nhà lịch sử Gavin Menzies đã tuyên bố rằng một hạm đội Trung Quốc do Đô đốc Trịnh Hòa chỉ huy đã đến châu Mỹ vào năm 1421, sử dụng một tấm bản đồ của Trung Quốc được cho là có từ năm 1418 làm bằng chứng. Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn gây nhiều tranh cãi.

Một tuyên bố gây tranh cãi khác về người khám phá ra châu Mỹ là nhà sư người Ireland ở thế kỷ thứ sáu, Thánh Brendan, đã tìm thấy vùng đất này vào khoảng năm 500 SCN. Nổi tiếng với việc thành lập các nhà thờ ở Anh và Ireland, ông được cho là đã lên đường thực hiện chuyến đi trên một con tàu thô sơ đến Bắc Mỹ — với chỉ một cuốn sách tiếng Latinh từ thế kỷ thứ chín hỗ trợ cho tuyên bố này.

Liệu Christopher Columbus có khám phá ra châu Mỹ? Hay là người Viking? Cuối cùng, câu trả lời chính xác nhất thuộc về người bản địa — vì họ đã đi trên vùng đất này hàng ngàn năm trước khi người châu Âu thậm chí biết đến sự tồn tại của nó.

Nguồn: All That's Interesting

Chi Chi