Trong nỗ lực giải mã những ẩn số của định mệnh, con người thời tiền sử đã sớm phát triển những hệ thống bói toán phức tạp. Nếu người Trung Hoa cổ đại tìm thấy điềm báo trên những vết nứt của mai rùa, thì tại vùng Lưỡng Hà rực rỡ, các cư dân cổ xưa lại đặt niềm tin vào một cơ quan nội tạng đặc biệt: lá gan.
Thuật bói gan, hay còn gọi là Hepatoscopy, không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là một bộ môn khoa học tâm linh có địa vị cao quý, chi phối từ quyết sách của các vị vua đến đức tin của dân chúng từ hơn 5.000 năm trước.
Nghi lễ này có nguồn gốc sâu xa từ khoảng năm 3000 trước Công nguyên, có khả năng bắt nguồn từ người Sumer và đạt đến đỉnh cao trong xã hội Babylon. Phương pháp thực hiện đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối của các tư tế.
Trước khi bắt đầu, họ chuẩn bị sẵn những câu hỏi về vận mệnh quốc gia hay cát hung cá nhân, sau đó mổ xẻ vật hiến tế - thường là cừu - để kiểm tra gan. Mọi chi tiết về hình dạng, kích thước, màu sắc và các dấu hiệu vật lý bất thường trên bề mặt gan đều được coi là mật mã từ thần linh.
Một trong những minh chứng quý giá nhất còn sót lại là mô hình gan cừu bằng đất sét niên đại 1900-1600 trước Công nguyên tại Bảo tàng Anh, nơi lá gan được chia thành các ô lưới khắc chữ Tiết hình, đánh dấu chức năng tiên tri riêng biệt cho từng vùng.
Lý do khiến gan trở thành "tấm bản đồ định mệnh" thay vì các cơ quan khác xuất phát từ quan niệm sinh học sơ khai nhưng đầy logic của người cổ đại. Gan có bề mặt nhẵn mịn, giúp các tư tế dễ dàng nhận diện những biến đổi dù là nhỏ nhất.
Quan trọng hơn, trong mắt người xưa, máu là dòng chảy của sự sống, và gan với cấu trúc mô đặc chứa đầy máu chính là cơ quan sống còn nhất. Họ tin rằng gan không chỉ là nơi ngụ cư của trí tuệ mà còn là "trạm tiếp nhận" tư tưởng của thần linh. Khi một con vật được dâng tế, ý chí của thần sẽ nhập vào lá gan đó, để lại những vết tích mà chỉ những bậc tư tế bậc cao mới có đủ khả năng giải mã.
Sức ảnh hưởng của thuật bói gan không dừng lại ở thung lũng giữa hai con sông Tigris và Euphrates. Thông qua giao thương và sự tiếp biến văn hóa, truyền thống này đã vượt biển đến với vùng Địa Trung Hải, thâm nhập sâu vào đời sống của người Etruscan, Hy Lạp và La Mã.
Những nền văn minh này đã tiếp nhận trọn vẹn quan niệm rằng gan chính là nơi trú ngụ của linh hồn và là trung tâm của mọi hoạt động tinh thần, tình cảm. Tại Piacenza, người ta đã tìm thấy một mô hình gan cừu bằng đồng vô cùng tinh xảo từ thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, liệt kê tên của 24 vị thần cai quản các khu vực khác nhau trên gan, cho thấy sự chuyên môn hóa cao độ của nghi lễ này trong việc huấn luyện tư tế.
Thú vị hơn, dấu ấn của thuật bói gan còn được khắc ghi trong những văn bản tôn giáo quan trọng nhất của nhân loại. Kinh thánh Hebrew nhiều lần nhắc đến việc các vị vua Babylon kiểm tra gan để tìm điềm báo. Ngay cả trong những ẩn dụ về cái chết, hình ảnh mũi tên đâm xuyên gan cũng được sử dụng như một biểu tượng cho sự chấm dứt của mạng sống và linh hồn. Mãi đến nhiều thế kỷ sau, khi hiểu biết về giải phẫu học tiến bộ hơn, trái tim mới dần thay thế vị trí của lá gan để trở thành biểu tượng cho tâm hồn và cảm xúc con người.
Nhìn lại thuật bói gan, chúng ta thấy một bức tranh sinh động về cách tổ tiên đã cố gắng kết nối với thế giới siêu nhiên. Đó không chỉ là sự mê tín mà là một hệ thống tri thức sơ khai, thể hiện khát vọng thấu hiểu quy luật của vũ trụ và tìm kiếm sự an tâm giữa một thế giới đầy biến động. Những mô hình gan bằng đất sét hay bằng đồng ngày nay không chỉ là cổ vật, mà còn là những mảnh ghép quan trọng giúp chúng ta giải mã tư duy và đức tin của những nền văn minh đã kiến tạo nên nền móng cho thế giới hiện đại.
Đức Khương