Lời thú nhận của một chuyên viên nhà tang lễ từng trang điểm cho 50.000 người quá cố

Vài chiếc quạt trần quay kẽo kẹt trong không gian rộng hơn 80 mét vuông trống trải và tĩnh mịch. Nhiệt độ trong phòng là 34°C, ngang bằng với ngoài trời nhưng cảm giác ngột ngạt hơn hẳn, tuy nhiên điều hòa nhiệt độ bị cấm sử dụng ở đây. Mặc áo dài tay, quần dài, đeo găng tay và khẩu trang kín mít, Chu Đan thuần thục cầm máy sấy lên sấy khô tóc cho một thi hài. Tiếp đó, cô dùng nhíp gắp một miếng bông y tế lau nhẹ lên mặt người quá cố, rồi thoa đều mỹ phẩm lên khuôn mặt ấy với động tác nhẹ nhàng, tỉ mỉ. Đôi khi để tiện quan sát và phục hình, cô cúi đầu xuống rất thấp, khoảng cách gần nhất với thi thể chưa đầy 30 cm. Chưa đầy 15 phút, gương mặt người đã khuất trở nên tự nhiên như lúc còn sống, trông hệt như đang say ngủ.

Nếu không có vẻ mặt nghiêm trang cùng bầu không khí trang nghiêm, cảnh tượng trước mắt trông chẳng khác nào một dây chuyền sản xuất trong nhà máy, mang lại cảm giác trực quan nhất là sự "nhanh và chuẩn xác".

Công việc khâm liệm ngoài đời thực

"Khiến người đã lạnh giá bừng lên sức sống, trao cho họ vẻ đẹp vĩnh hằng" – câu thoại nổi tiếng trong bộ phim Nhật Bản "Khởi hành" (Departures) từng làm lay động biết bao khán giả. Thế nhưng, khi tận mắt chứng kiến toàn bộ quá trình từ tắm rửa đến nhập quan ngoài đời thực, người ta mới thấy công việc này không hề mang màu sắc thần bí hay nghi thức cầu kỳ như trên phim ảnh.

Mỗi nhóm làm việc gồm bốn người, thông thường nam giới phụ trách tắm rửa và di chuyển, còn nữ giới đảm nhận trang điểm và nhập quan. Các chuyên viên trang điểm thao tác thuần thục từng công đoạn, không một chút chần chừ. Chu Đan chia sẻ rằng điều này không phải là thiếu tôn trọng, mà việc dùng tốc độ nhanh nhất cùng kỹ thuật tốt nhất để trang điểm cho thi hài, cố gắng hết sức giúp họ trông tự nhiên và làm gia đình hài lòng chính là cách thể hiện sự tôn trọng của những người làm nghề.

Ngay sát phòng trang điểm là một hành lang dài. Mỗi ngày khi làm việc, Chu Đan luôn nghe thấy tiếng khóc của người thân vọng lại từ hành lang ấy. Đó là nỗi xót thương, nhớ nhung dành cho người đã khuất, đồng thời cũng là sự thôi thúc đối với cô và các đồng nghiệp.

Chu Đan là chuyên viên trang điểm tử thi tại Nhà tang lễ Thâm Quyến. Gắn bó với tuyến đầu gần 10 năm, số người đã khuất mà cô tiễn đưa vượt quá con số 50.000, và đây mới chỉ là ước tính dè dặt. Trong số đó có không ít những cái tên nổi tiếng như Tùng Phi (nhân vật "Cảm động Trung Quốc"), diễn viên Trần Hiểu Húc (vai Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng), hay nữ ca sĩ nổi tiếng Diêu Bối Na. 

Thế nhưng trong mắt cô, khi đã đến đây thì tất cả mọi người đều bình đẳng. Tắm rửa sạch sẽ, trang điểm chỉnh tề rồi từ biệt người thân đang sống tại lễ đường, bất kể lúc sinh thời bạn từng lẫy lừng phong vân hay chỉ là một người bình thường vô danh, tất cả đều không có gì khác biệt. Đúng như lời thoại trong bộ phim 2012 từng nói: "Điều công bằng nhất trong cuộc đời này chính là ai rồi cũng phải chết".

10 năm bám trụ với nghề

"Chuyên viên tang lễ là một nghề đặc biệt, được người ta tôn trọng nhưng không ai ngưỡng mộ", đó là nhận định chung của tôi và đồng nghiệp Đông Ca trước buổi phỏng vấn. Thực tế cũng không hẳn hoàn toàn như vậy. Xét cho cùng, đây là công việc làm từ 8 giờ sáng đến 4 giờ chiều, thi thoảng mới phải tăng ca. Nghe qua tưởng chừng rất đáng mơ ước, nhưng suốt 8 tiếng đồng hồ ấy, họ hiếm khi có phút ngơi tay. Ở Quảng Đông nói riêng và trên cả Trung Quốc nói chung đều có tập tục tổ chức tang lễ vào buổi sáng sớm chứ không để muộn, khiến con người ta ngay cả khi đã yên nghỉ vẫn không thoát khỏi lời nguyền "cao điểm buổi sáng" và "xếp hàng".

Sáng nào cũng vậy, những thi hài chờ tắm rửa và trang điểm xếp hàng từ phòng vệ sinh kéo dài ra tận hành lang bên ngoài. Trong ký ức của Chu Đan, việc tiếp nhận hơn 50 ca khâm liệm mỗi ngày là chuyện bình thường, những ngày cao điểm có thể lên tới 70 hay 80 ca.

Nhớ lại lần đầu nhìn thấy thi thể, Chu Đan kể rằng lúc đó cô rất sợ, sởn cả gai ốc, có lẽ vì hồi nhỏ hay xem phim kinh dị. Thi thể lạnh ngắt lại cứng đờ, cảm giác khó tin rằng người này đã qua đời rất khó diễn tả thành lời. Cô mỉm cười kể lại trong tư thế ngồi rất thoải mái, hai tay vòng ôm lấy đầu gối chân phải. Thế nhưng ít ai biết rằng trước kia, cô đã phải mất tròn một năm trời mới vượt qua được nỗi sợ hãi tâm lý. Thi hài đưa đến nhà tang lễ không chỉ do qua đời tự nhiên mà còn có rất nhiều trường hợp tai nạn bất ngờ như rơi từ trên cao hay tai nạn giao thông.

Người thầy dẫn dắt vào nghề đã kèm cặp Chu Đan học hỏi và thực hành từng chút một. Ban đầu, cô luôn cảm thấy khó chịu và hoảng loạn dữ dội, bởi lẽ chẳng ai có thể miễn nhiễm ngay lập tức trước những hình ảnh ấy. 

Cô bộc bạch rằng số thi thể mình nhìn thấy trong một ngày còn nhiều hơn số người bình thường thấy trong cả đời, có người há miệng, có người trợn mắt, nghe kể thì có vẻ đáng sợ nhưng đó là công việc bắt buộc phải làm. Suốt mấy tháng đầu tiên, cứ xong mỗi ca là cô lại đi rửa tay liên tục đến mức hai bàn tay trắng bệch, chỉ dừng lại khi tự thấy mùi trên tay không còn nồng nữa.

Đến tận hôm nay, cảm giác sợ hãi khi đối diện với thi hài đã tan biến từ lâu, nói theo cách của cô thì giống như bác sĩ nhìn bệnh nhân vậy. Tuy nhiên, công việc này vẫn ít nhiều làm thay đổi thói quen sinh hoạt của cô. Chẳng hạn như từ khi bước chân ra tuyến đầu, cô rất ít khi ăn thịt, và cũng kể từ đó, bản thân cô không bao giờ trang điểm nữa.

Sự kính trọng và nỗi e ngại

Khác với đa số chuyên viên tang lễ hiện nay đều xuất thân từ các trường đào tạo chuyên nghiệp, Chu Đan đến với nghề chỉ là sự rẽ ngang tình cờ và cơ duyên đưa đẩy. Năm 2000, công việc đầu tiên của Chu Đan khi đến Thâm Quyến là làm kế toán ở khu vực ngoại ô. Ngã rẽ định mệnh xuất hiện 3 năm sau đó, khi chồng cô được cử đến Nhà tang lễ Thâm Quyến để thực hiện dự án sửa chữa lò hỏa táng. Để thuận tiện cho công việc của chồng, hai vợ chồng chuyển vào khu trung tâm sinh sống và Chu Đan cũng nghỉ việc. Trong lúc làm việc, chồng cô nghe tin nhà tang lễ đang tuyển nhân viên kinh doanh bán đất nghĩa trang với thu nhập khá tốt nên tối về liền bàn bạc với vợ.

Khi nghe chồng hỏi có sợ không vì đó là nhà tang lễ, Chu Đan đáp gọn lỏn rằng làm ban ngày chứ có phải ban đêm đâu, miễn có người ở bên là cô không sợ. Có lẽ vì ở nhà thất nghiệp quá buồn chán, hoặc cũng có thể ở độ tuổi trẻ trung người ta thường làm những chuyện táo bạo ít ai ngờ tới, Chu Đan đã nhận lời mà không đắn đo nhiều.

Suốt 7 năm tiếp theo, cô làm nhân viên kinh doanh, sau khi đất nghĩa trang bán hết thì chuyển sang bộ phận lễ tân. Đến năm 2010, cô đưa ra một quyết định táo bạo hơn là xin chuyển xuống vị trí làm việc trực tiếp ở tuyến đầu. Khi được hỏi lý do chuyển vị trí, Chu Đan đưa tay che miệng cười ngượng ngùng như một cô gái mới lớn. Cô hỏi đi hỏi lại hai lần rằng điều này có nói ra được không vì e ngại câu trả lời sẽ làm giảm đi sự trân trọng của mọi người dành cho nghề, rồi mới thú nhận rằng vì làm ở tuyến đầu mỗi tháng kiếm thêm được 800 tệ so với vị trí cũ. 

Trong suy nghĩ của cô, nghề làm tang lễ chẳng có vầng hào quang nào, cũng chẳng có gì gọi là thiêng liêng hay không thiêng liêng, nó cũng giống như bao công việc khác, chỉ là một nghề để mưu sinh mà thôi.

Nhắc đến chuyện lương bổng, người ngoài luôn có những suy đoán đầy mặc định. Từng có người nhà của người quá cố hỏi thẳng Chu Đan rằng làm nghề này mỗi tháng không được hai ba vạn tệ thì ai thèm làm, hẳn thu nhập của họ phải cao lắm. Nói đến đây, cô rút bảng lương ra cho xem với con số thấp hơn rất nhiều so với tưởng tượng của mọi người. Lại có người nhà thắc mắc rằng làm nhiều ca một ngày như vậy liệu có được hưởng hoa hồng không. Chu Đan đặc biệt nhấn mạnh rằng nhà tang lễ là đơn vị sự nghiệp công lập của thành phố nên không có chuyện ăn hoa hồng, hơn nữa mức phí cao nhất cho một ca phục hình cực khó cũng chỉ là 6.000 nhân dân tệ, hoàn toàn không có chuyện kiếm lời kếch xù.

Thế nhưng, so với tiền lương, lòng người còn khó đoán hơn nhiều. Người ta kỳ vọng họ có thể mang lại sự tươm tất trọn vẹn cho người đã khuất, nhưng lại vì sự kiêng kỵ và nỗi sợ cái chết mà không thể đối đãi dịu dàng với họ; những người làm nghề hiếu sự trong quan niệm truyền thống vốn không được chào đón. Thời gian đầu, nỗi băn khoăn lớn nhất của Chu Đan là không biết giới thiệu công việc của mình thế nào. Có lúc cô nói mình làm ở Cục Dân chính, có lúc lại bảo làm trong ngành dịch vụ, còn gặp người thích gặng hỏi đến cùng thì cô nghiêm túc đáp rằng mình làm nghề thẩm mỹ.

Cô thừa nhận có một số người bạn thực sự xa lánh khi biết cô làm nghề này, vì vậy cô cũng không cố tình kết giao với ai. Thực tế, mãi cho đến hai năm trước, cô vẫn giấu mẹ ruột của mình, chỉ nói chung chung là làm việc tại nhà tang lễ. Cho đến một lần phục vụ ghi hình cho đài truyền hình, mẹ cô được đón đến Thâm Quyến. Khi nghe con gái giới thiệu với phóng viên mình là chuyên viên khâm liệm, người mẹ đứng bên cạnh đã bật khóc. Chu Đan nghẹn ngào chia sẻ rằng mẹ không hề chê bai công việc này, mà bà xót xa vì đến tận lúc ấy mới biết con gái mình phải chịu nhiều áp lực và vất vả đến thế. Nhắc đến mẹ, người phụ nữ kìm nén bấy lâu cuối cùng cũng không ngăn được những giọt nước mắt rơi xuống.

Sống trọn vẹn cho hiện tại

Chứng kiến quá nhiều cảnh sinh ly tử biệt, những định kiến hay tủi thân kia bỗng trở nên nhạt nhòa. Những người quá cố mà Chu Đan từng phục vụ trải dài ở mọi độ tuổi, nhỏ nhất mới chỉ là một phôi thai, lớn nhất đã hơn 100 tuổi, trong đó có không ít người tự tìm đến cái chết. 

Ca trang điểm khó nhất mà cô từng tham gia là một thi thể rơi từ trên cao xuống, mức độ tổn thương vô cùng nghiêm trọng và nan giải. Ba tổ công tác đã phải thay phiên nhau vào cuộc, dùng cả máy khoan điện, kim chỉ, keo dán cùng nhiều dụng cụ khác, mất ròng rã 8 tiếng đồng hồ mới phục hình thi thể trở lại diện mạo bình thường. Khi nhìn thấy người thân, gia đình đã khóc không thành tiếng; cảnh người đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh muôn đời vẫn là một bi kịch xé lòng.

Mỗi lần gặp những em bé yểu mệnh hay những người đang độ tuổi tráng niên vốn là trụ cột gia đình, lòng cô lại trĩu nặng hồi lâu. Có lần khi đang đặt một bé gái vào quan tài, nước mắt Chu Đan cứ chực trào ra nơi khóe mắt. Cô bé rất đáng yêu nhưng chưa kịp tận hưởng cuộc đời đã vội vã ra đi, bản thân cũng làm mẹ nên Chu Đan đồng cảm sâu sắc. Cô tự nhận đó có lẽ là lần mình "thiếu chuyên nghiệp" nhất, suốt mười mấy phút đồng hồ cô suy nghĩ về rất nhiều điều và khát khao được sống trong cô càng trở nên mãnh liệt hơn.

Một lần khác, khi đang nhập quan cho một người đàn ông trung niên, một đứa trẻ lặng lẽ đứng bên cạnh, nhìn người cha đang nằm đó mà gào khóc không ngừng, vừa khóc vừa gọi cha tỉnh dậy. Kể đến đây, Chu Đan chớp mắt thật mạnh để ngăn dòng lệ sắp trào ra.

Hơn mười năm gắn bó với nghề, cô không giống một số đồng nghiệp có thể ngộ ra chân lý sâu xa hay nhìn thấu lẽ sinh tử sau giờ làm việc, điều đọng lại lớn nhất trong cô chỉ là nhận thức rằng "được sống là điều vô cùng quan trọng". Sự đời vốn vô thường, con người ta chỉ cần được sống đã là điều quý giá nhất rồi.

Ở đoạn cuối của bộ phim "Khởi hành", người nhân viên hỏa táng nhìn người bạn quá cố và nói rằng cái chết có lẽ chỉ là một cánh cửa, sự ra đi không phải là kết thúc mà là sự vượt thoát để bước sang một hành trình kế tiếp. Có người tin rằng con người đều có kiếp sau và cái chết là khởi đầu của một vòng luân hồi mới. 

Trong số đồng nghiệp của Chu Đan cũng có không ít người theo đạo rất sùng kính, nhưng qua năm tháng điều đó cũng không làm thay đổi quan điểm của cô. Khi được hỏi có đức tin nào không, Chu Đan vội lắc đầu và bảo rằng nếu nhất định phải nói có, thì đức tin đó chính là con gái của cô.

Ngoài giờ làm việc, cô dồn gần như toàn bộ tâm trí cho con gái, thích nhất là được cùng con đi dạo phố và xem phim; mỗi lần nhắc đến con, trên gương mặt cô luôn nở một nụ cười dịu dàng. Chu Đan dự tính mình còn 10 năm nữa là đến tuổi nghỉ hưu, đợi khi con gái tốt nghiệp cấp ba, cô muốn rút khỏi vị trí tuyến đầu, cố gắng kiếm chút tiền mua một căn nhà dù biết sẽ hơi khó khăn, chỉ mong có thêm nhiều thời gian ở bên con và gia đình.

Kết thúc buổi phỏng vấn, khi chúng tôi bước ra khỏi khu văn phòng, thấp thoáng trước cửa lễ đường là những người thân của người quá cố, người nét mặt nặng trĩu âu lo, người thoáng vẻ nhẹ nhõm, cũng có những người ôm nhau khóc nức nở. 

Tôi chợt nhớ đến câu nói của Chu Đan rằng người còn sống lại càng phải trân trọng hiện tại và sống cho thật tốt. 

Đúng vậy, được sống trên đời này thực sự rất tốt.

Nguồn: HK01

Chi Chi