Có bao giờ bạn đứng trước bàn thờ tổ tiên trong giây phút thiêng liêng nhất của năm, nhìn mâm cỗ tươm tất mẹ vừa dọn lên và tự hỏi: Giữa vô vàn thức ngon vật lạ, vì sao ông bà ta đời đời kiếp kiếp lại chọn gà luộc làm "nhân vật chính" để dâng lên thần linh, gia tiên trong khoảnh khắc đất trời giao hòa chưa?
Nhiều người trẻ thời nay vẫn đinh ninh đó chỉ là thói quen ăn uống nếp tẻ bao đời, hay đơn giản vì con gà luộc lên trông đẹp mắt, dễ tạo hình. Nhưng sự thật đằng sau đó lại sâu xa hơn thế rất nhiều.
Việc đặt một con gà trống luộc ngay ngắn trên mâm cúng đêm Trừ Tịch không chỉ là câu chuyện của ẩm thực, mà nó còn ẩn chứa cả một tầng ý nghĩa văn hóa, phong thủy sâu sắc và những ước vọng rực rỡ nhất mà người xưa muốn gửi gắm cho một năm mới bắt đầu.
Tiếng gáy gọi mặt trời và khát vọng về một năm rạng rỡ
Người Việt xưa quan niệm, Giao thừa là đêm Trừ Tịch – khoảng thời gian trời đất tối tăm nhất, âm khí nặng nề nhất vì mặt trời đã ẩn mình sâu xuống tận cùng. Trong cái lạnh lẽo và tĩnh mịch của thời khắc giao thời ấy, vạn vật đều chìm trong giấc ngủ, chỉ duy nhất có con gà trống là loài vật oai vệ mang trong mình sức mạnh đánh thức bình minh.
Tiếng gáy "ò ó o" lảnh lót vang lên xé toạc màn đêm chính là âm thanh gọi mặt trời thức giấc, mang ánh sáng, hơi ấm và nguồn sinh khí mới mẻ trở lại với nhân gian. Thế nên, cúng gà trống luộc đêm Giao thừa là cách để người ta gửi gắm một niềm tin mãnh liệt rằng: Dù năm cũ có tăm tối, vất vả hay nhiều nốt trầm đến đâu, thì tiếng gáy oai hùng ấy sẽ xua tan đi mọi xui rủi, tai ương, mở ra một năm mới rực rỡ, sáng sủa và ngập tràn may mắn. Con gà ngậm cành hoa hồng đỏ lại càng tô điểm thêm cho hy vọng về một tương lai nở hoa, rạng ngời và sung túc.
Ảnh: Vũ Thu Hương
Hội tụ đủ 5 đức tính quý giá để dâng lên bề trên
Không phải ngẫu nhiên mà gà trống lại được xếp hàng đầu trong các loại phẩm vật cúng tế, vượt mặt cả lợn, bò hay cá tôm. Trong tín ngưỡng phương Đông, con gà trống được xem là biểu tượng của bậc quân tử khi hội tụ trọn vẹn 5 đức tính quý báu nhất: Văn, Võ, Dũng, Nhân, Tín.
Chiếc mào đỏ rực chễm chệ trên đầu như chiếc mũ cánh chuồn của quan trạng nguyên chính là chữ "Văn". Cặp cựa sắc nhọn, sải cánh uy dũng sẵn sàng chiến đấu bảo vệ đàn là chữ "Võ" và chữ "Dũng". Thấy mồi ngon luôn tục tục gọi cả đàn đến ăn chung mà không giữ khư khư cho riêng mình, đó là chữ "Nhân".
Và cuối cùng, dẫu mưa nắng, bão bùng hay giá rét, con gà trống vẫn thức dậy gáy đúng giờ không sai một nhịp, đó chính là chữ "Tín". Dâng lên bề trên một phẩm vật hội tụ đủ ngũ đức thiêng liêng ấy chính là cách người Việt thể hiện lòng thành kính sâu sắc nhất, đồng thời tự răn dạy con cháu trong nhà sống ở đời phải giữ lấy đạo lý làm người.
Ảnh: Vũ Thu Hương
Cầu sự toàn vẹn, no đủ và giữ ấm nếp nhà
Nhìn ở góc độ gần gũi và mộc mạc hơn, hình ảnh con gà luộc vàng ươm, căng bóng, được chéo cánh đẹp mắt đặt giữa mâm cỗ tượng trưng cho sự trọn vẹn, ấm no và viên mãn. Màu vàng trong văn hóa Á Đông luôn là màu của tài lộc, của lúa gạo đầy bồ, của kim tiền rủng rỉnh.
Một con gà luộc khéo léo, da không nứt, màu vàng ươm mỡ màng là minh chứng cho đôi bàn tay tảo tần, khéo léo của người phụ nữ trong gia đình. Cứ mỗi dịp Tết đến xuân về, nhìn cảnh các bà, các mẹ cẩn thận đi chợ từ tinh mơ để lưa chọn bằng được chú gà trống hoa mã đẹp, ức đầy, lông mượt, rồi tỉ mẩn vặt lông, làm sạch, luộc sao cho lửa vừa đủ để da không rách... mới thấy hết được cái tâm của người giữ lửa nếp nhà.
Mâm cúng Giao thừa vì thế không chỉ là mâm cỗ dành cho thần linh hay tổ tiên, mà nó còn là nơi gắn kết tình thân, là hồn cốt của ngày Tết cổ truyền, nhắc nhở những người con xa quê nhớ về mùi vị của gia đình, về sự sum vầy thiêng liêng không gì thay thế được.
Khánh Hà