Một từ tiếng Việt cực ngắn nhưng lại là thước đo cả một đời người, tiếng Anh có nhiều từ na ná nhưng dịch thẳng thì thấy thiếu

Người Việt có thói quen đánh giá một người không chỉ qua những gì họ làm được, mà còn qua một thứ vô hình, không thể cân đo đong đếm, nhưng lại được nhắc đến nhiều hơn bất kỳ tiêu chuẩn nào khác. Đó là "sống có tâm" hay "làm việc bằng cái tâm". "Tâm" - chỉ một chữ ngắn gọn, nhưng lại đủ sức trở thành thước đo cho cả nhân cách một con người.

"Tâm" trong từ điển được định nghĩa ra sao?

Theo Từ Điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), "tâm" được hiểu là phần sâu kín bên trong con người, nơi chứa đựng suy nghĩ, tình cảm, và cả những phán đoán về đúng sai, tốt xấu. Nói cách khác, "tâm" không đơn thuần là nơi sinh ra cảm xúc như trái tim, cũng không chỉ là nơi xử lý suy nghĩ như khối óc, mà là nơi cả hai thứ ấy hòa vào làm một, đồng thời còn mang thêm một lớp nghĩa về đạo đức mà cả "heart" lẫn "mind" trong tiếng Anh đều không có.

Chính vì gộp cả ba lớp ý, cảm xúc, suy nghĩ và đạo đức, vào cùng một chữ, nên khi cần dịch "tâm" sang tiếng Anh, người dịch luôn phải chọn theo ngữ cảnh. 

Có lúc "tâm" được dịch là "heart" khi nói về cảm xúc, như trong "tâm trạng". Có lúc lại dịch là "mind" khi nói về suy nghĩ, như trong "tâm trí". Nhưng khi nói đến "cái tâm trong sáng" hay "sống có tâm", cả hai từ tiếng Anh trên đều trở nên bất lực, bởi lúc này "tâm" đã vượt ra khỏi phạm trù cảm xúc hay tư duy đơn thuần, để trở thành một khái niệm đạo đức, gần với "conscience" hơn nhưng vẫn không trùng khớp hoàn toàn.

Cái "tâm" trong đời sống và văn hóa người Việt

Ảnh hưởng của Phật giáo khiến chữ "tâm" trong tiếng Việt mang thêm một tầng ý nghĩa triết lý sâu xa. Trong nhà Phật, "tâm" được xem là gốc rễ của mọi hành động, mọi thiện ác trên đời đều bắt nguồn từ tâm mà ra, nên mới có những khái niệm quen thuộc như "tâm an thì vạn sự an", hay lời khuyên "tu tâm dưỡng tính" mà người lớn tuổi vẫn hay nhắc nhở con cháu. Từ triết lý tôn giáo, chữ "tâm" dần thấm vào đời sống thường nhật, trở thành một tiêu chuẩn đạo đức phổ quát, không phân biệt ai có theo đạo hay không.

Trong công việc, người Việt hay khen ai đó "làm ăn có tâm" để chỉ việc kinh doanh trung thực, không lừa dối khách hàng, đặt chữ tín lên trên lợi nhuận. Trong y đức, câu "lương y như từ mẫu" cũng gắn liền với chữ tâm, khi người thầy thuốc được kỳ vọng phải chữa bệnh bằng cả chuyên môn lẫn tấm lòng. Ngay cả trong những việc nhỏ nhặt hằng ngày, một câu khen đơn giản như "tâm chị ấy tốt" cũng đã đủ để nói lên toàn bộ sự đánh giá về nhân cách của một người, mà không cần liệt kê thêm bất kỳ hành động cụ thể nào.

Điều thú vị là "tâm" hiếm khi được dùng để khen ngợi năng lực hay thành tích, mà luôn gắn với phần gốc rễ bên trong, phần mà người ta tin rằng mới thật sự quyết định một con người tốt hay xấu. Có lẽ chính vì đặt nặng cái gốc vô hình ấy hơn cả những gì thể hiện ra bên ngoài, người Việt mới cần đến một chữ riêng như "tâm", một chữ mà cho đến nay, tiếng Anh vẫn chưa tìm được từ nào đủ sức thay thế trọn vẹn.

Thiên An