Khi thời tiết chuyển sang thu, nhiệt độ giảm dần, không khí khô hơn và nhịp sinh hoạt của nhiều người cũng thay đổi. Một số người dễ cảm thấy khô miệng, ăn uống kém ngon, mệt mỏi hoặc ngủ không sâu.
Theo quan niệm y học cổ truyền, mùa thu là thời điểm cần chú ý đến việc điều hòa cơ thể, trong đó tỳ vị được xem là nền tảng của quá trình tiêu hóa và hấp thu. Vì vậy, nhiều món ăn từ củ, quả quen thuộc thường được lựa chọn trong thực đơn mùa này.
Trong số đó, củ sen, khoai mỡ và khoai môn đều là những nguyên liệu dễ tìm ở chợ Việt. Chúng có thể chế biến thành nhiều món từ canh, hầm, hấp đến cháo, vừa phù hợp với bữa cơm gia đình vừa cung cấp carbohydrate, chất xơ và một số vitamin, khoáng chất.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng thực phẩm chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng. Không có một loại củ nào có thể "bổ khí huyết" hay điều trị bệnh thay cho thuốc và phương pháp điều trị được bác sĩ chỉ định.
1. Củ sen - giòn ngon, giàu chất xơ và vitamin C
Củ sen là nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam, thường được dùng để nấu canh, hầm, làm gỏi hoặc kết hợp với thịt, xương và các loại đậu.
Về dinh dưỡng, củ sen cung cấp chất xơ, kali, folate và vitamin C. Chất xơ là một trong những lý do củ sen phù hợp để đưa vào thực đơn thường xuyên. Khi ăn cùng chế độ đủ nước và nhiều rau củ, chất xơ có thể hỗ trợ hoạt động bình thường của hệ tiêu hóa.
Vitamin C cũng tham gia vào nhiều chức năng quan trọng của cơ thể, trong đó có quá trình sản xuất collagen và hỗ trợ hấp thu sắt. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần ăn củ sen là có thể "tăng đề kháng" hoặc giải quyết tình trạng mệt mỏi.
Với bữa cơm gia đình, cách đơn giản nhất là nấu củ sen với sườn, thịt nạc hoặc đậu xanh. Củ sen cũng có thể thái lát nấu canh hoặc hầm mềm để có món ăn nhẹ bụng.
2. Khoai mỡ - món canh dân dã nhưng nhiều chất xơ
Khoai mỡ thường xuất hiện trong các món canh của gia đình Việt, đặc biệt là canh khoai mỡ nấu tôm, thịt băm hoặc cá. Củ có độ dẻo, mềm, vị bùi và tạo độ sánh tự nhiên cho món ăn.
Không chỉ dễ ăn, khoai mỡ còn là nguồn cung cấp tinh bột và năng lượng. Sức khỏe & Đời sống gần đây gợi ý kết hợp khoai mỡ với tôm, thịt, cá, trứng hoặc đậu phụ để tạo thành món ăn đa dạng hơn về dinh dưỡng.
Một điểm đáng chú ý khác là chất xơ. Khoai mỡ có thể góp phần bổ sung chất xơ cho khẩu phần, đặc biệt khi được sử dụng thay đổi cùng các loại củ khác. Khoai mỡ tím còn chứa anthocyanin, nhóm hợp chất tạo nên màu tím đặc trưng và có hoạt tính chống oxy hóa. Theo Sức khỏe & Đời sống, khoai mỡ tím cung cấp carbohydrate, chất xơ và các hợp chất thực vật như anthocyanin.
Trong quan niệm y học cổ truyền, khoai mỡ được xếp vào nhóm thực phẩm có vị ngọt, tính bình và thường được nhắc đến với vai trò hỗ trợ tỳ vị. Tuy nhiên, đây là cách lý giải của y học cổ truyền, không nên đồng nhất với kết luận rằng khoai mỡ có thể điều trị các triệu chứng như mất ngủ, nóng trong hay suy nhược.
Nếu muốn ăn khoai mỡ thường xuyên, cách chế biến đơn giản vẫn là lựa chọn hợp lý. Một bát canh khoai mỡ nấu tôm hoặc thịt nạc vừa dễ ăn vừa có thể kết hợp tinh bột với nguồn protein trong cùng món.
3. Khoai môn - bùi, giàu tinh bột và có thể thay đổi thực đơn
Khoai môn là loại củ quen thuộc khác của mùa thu. Từ món canh khoai môn hầm xương, khoai môn nấu thịt gà đến chè, bánh hay các món hấp, nguyên liệu này có mặt trong cả món mặn lẫn món ngọt.
Khoai môn cung cấp carbohydrate, chất xơ, kali cùng một số vitamin và khoáng chất. Vì vậy, có thể xem đây là một nguồn tinh bột để thay đổi khẩu phần, thay vì lúc nào cũng chỉ sử dụng cơm, mì hoặc bánh.
Điều quan trọng là cách ăn. Khoai môn vốn đã giàu tinh bột, nếu kết hợp thêm nhiều đường, nước cốt dừa hoặc chiên ngập dầu thì tổng năng lượng của món ăn sẽ tăng đáng kể. Nếu muốn đưa khoai môn vào thực đơn theo hướng cân đối, có thể ưu tiên luộc, hấp, nấu canh hoặc hầm.Ngoài ra, khoai môn cần được nấu chín kỹ. Một số loại khoai có thể gây cảm giác ngứa hoặc kích ứng nếu chế biến chưa phù hợp.
Từng chia sẻ trên báo Dân trí, ThS.BS Trịnh Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Giáo dục truyền thông dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng, nhấn mạnh sự đa dạng và phối hợp các nhóm thực phẩm là yếu tố quan trọng để có chế độ ăn cân bằng.
Theo chuyên gia, không có một thực phẩm đơn lẻ nào có thể cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng mà cơ thể cần. Bữa ăn nên phối hợp đủ các nhóm gồm chất bột đường, chất đạm, chất béo, rau xanh và quả chín.
Đây cũng là nguyên tắc cần nhớ khi đưa củ sen, khoai mỡ và khoai môn vào thực đơn mùa thu. Ba loại củ này có giá trị dinh dưỡng riêng nhưng không nên được xem như "bộ ba chữa bệnh" hay giải pháp thay thế thuốc. Thay vào đó, có thể luân phiên chúng trong các bữa ăn để tăng sự đa dạng. Chẳng hạn, một ngày dùng củ sen nấu canh, hôm khác đổi sang canh khoai mỡ, cuối tuần dùng khoai môn hầm với thịt gà.
Ăn thế nào để vừa ngon vừa hợp lý?
Với người khỏe mạnh, cả ba thực phẩm trên đều có thể xuất hiện trong chế độ ăn với lượng phù hợp. Củ sen có thể thái lát nấu canh hoặc hầm với thịt. Khoai mỡ hợp với tôm, thịt băm, cá và đậu phụ. Khoai môn có thể hấp, nấu canh hoặc hầm cùng thịt gà.
Nếu đang kiểm soát cân nặng, cần lưu ý cả khoai mỡ và khoai môn đều cung cấp tinh bột. Khi ăn hai loại củ này, có thể giảm bớt lượng cơm hoặc nguồn tinh bột khác trong cùng bữa để tránh khẩu phần quá nhiều năng lượng.
Người mắc bệnh tiểu đường, bệnh thận hoặc có yêu cầu đặc biệt về chế độ ăn nên điều chỉnh khẩu phần theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Đặc biệt, những triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, khô miệng, sụt cân, rối loạn tiêu hóa hoặc cảm giác "nóng trong" tái diễn không nên chỉ được xử lý bằng cách thay đổi thực phẩm. Nếu tình trạng kéo dài, người bệnh cần tìm nguyên nhân và thăm khám.
Mùa thu ăn củ, nhưng đừng quên ăn đa dạng
Củ sen, khoai mỡ và khoai môn đều là những nguyên liệu rất Việt Nam, giá không quá đắt và có thể biến hóa thành nhiều món ngon. Điểm chung của chúng là giúp bữa ăn phong phú hơn, bổ sung tinh bột, chất xơ và nhiều vi chất.
Theo cách nhìn của y học cổ truyền, những thực phẩm này thường được nhắc đến trong các món ăn có tính chất hỗ trợ tỳ vị. Trong dinh dưỡng hiện đại, giá trị nổi bật hơn nằm ở thành phần dinh dưỡng và cách chúng được đưa vào một khẩu phần cân đối.
Vì vậy, thay vì kỳ vọng một món ăn có thể "bổ khí huyết", "hạ nóng" hay phòng mọi bệnh tật, hãy xem đây là những nguyên liệu lành mạnh để luân phiên trong bữa cơm. Mùa thu có thể bắt đầu từ những món rất giản dị: bát canh củ sen, tô canh khoai mỡ hay đĩa khoai môn hấp. Ăn đa dạng, vừa đủ và chế biến hợp lý mới là cách thiết thực để chăm sóc sức khỏe mỗi ngày.
Thùy Linh