Trên RedNote và Weibo những ngày này, một đoạn phỏng vấn cũ của Xa Thi Mạn được chia sẻ lại với caption rất đáng yêu: "Man Tỷ chỉ còn thiếu nước cầm tay dạy mình tiết kiệm tiền!". Trong clip phỏng vấn, "Nhất tỷ TVB" sinh năm 1975 ngồi đối diện MC, chia sẻ thẳng thắn về giai đoạn trẻ tuổi của mình với phong thái rất "Man Tỷ": Không màu mè, không tô vẽ, không tỏ ra mình đã luôn khôn ngoan như bây giờ.
Cô kể: "Năm đầu tiên đi làm, tôi có bao nhiêu xài bấy nhiêu. Đến cuối năm, đột nhiên nhận được một bức thư. Mở ra xem, là thư đóng thuế. Hóa ra đi làm là phải đóng thuế. Tôi chẳng có một xu tiết kiệm nào. Lúc đó tôi hoảng hết hồn, không biết phải làm sao. Và kể từ lần đó, tôi mới hiểu rằng phải biết tiết kiệm tiền".
Một chia sẻ rất ngắn, rất bình thường, nhưng đủ để hàng triệu phụ nữ trẻ ở khắp châu Á phải nhìn lại chính mình. Bởi vì câu chuyện ấy không chỉ là chuyện của Xa Thi Mạn ba mươi năm trước. Đó là chuyện của chính chúng ta, ngay lúc này, ngày 25 hàng tháng, khi nhìn vào số dư tài khoản và tự hỏi "mình đã tiêu hết vào đâu".
"Cháy túi" không đáng sợ, đáng sợ là cháy túi rồi mà vẫn không tỉnh ngộ
Đây là câu nói được Xa Thi Mạn nhắc lại trong nhiều buổi phỏng vấn khác nhau, và cũng là cái cốt lõi của bài học mà cô muốn truyền lại cho phụ nữ trẻ.
Hiện tượng "cháy túi cuối tháng" gần như là một phần tất yếu trong đời sống của phụ nữ trẻ thành thị. Lương về vào mùng 5 hoặc mùng 10, đến ngày 20 đã bắt đầu cảm thấy ví mỏng, đến ngày 28 thì chỉ còn chờ tháng sau. Đây không phải hiện tượng riêng của ai. Đây là một mô hình tiêu dùng đã được chính ngành công nghiệp tiêu dùng và mạng xã hội thiết kế dành riêng cho phụ nữ độ tuổi 25 đến 40. Mỗi ngày bạn lướt TikTok, bạn nhìn thấy ít nhất hai mươi món đồ "phải mua". Mỗi tuần các sàn thương mại điện tử lại có một flash sale. Mỗi tháng các nhãn hàng tung ra một bộ sưu tập mới. Mỗi quý các thương hiệu phát hành một xu hướng mới buộc bạn phải cập nhật. Trong dòng chảy ấy, để giữ được tiền, bạn cần một thứ khá hiếm hoi: Ý thức.
Xa Thi Mạn ở tuổi đôi mươi không có ý thức ấy. Cô là minh tinh trẻ, ký hợp đồng với TVB, lương ngày càng cao, nhu cầu tiêu xài cũng tăng theo. Cô không nghĩ rằng đến một ngày nào đó tiền sẽ "không còn" trong tay khi cần. Cho đến khi cuộc đời cho cô một bài học rất cụ thể: Bức thư đòi đóng thuế cuối năm.
Câu chuyện này đáng để phụ nữ Việt Nam đọc kỹ, vì chúng ta cũng có những "bức thư đòi đóng thuế" của riêng mình. Đó có thể là ngày bố mẹ ở quê đột nhiên đổ bệnh và cần một khoản viện phí lớn. Đó có thể là ngày công ty cắt giảm nhân sự và bạn rơi vào danh sách bị cho nghỉ việc. Đó có thể là ngày người yêu ngỏ lời và bạn nhận ra mình không có nổi một đồng để góp vào đám cưới. Đó có thể là ngày bạn đột nhiên muốn nghỉ công việc đang làm vì quá kiệt sức, nhưng không dám, vì biết chắc tài khoản của mình không trụ nổi ba tháng không lương.
Hai phương pháp tiết kiệm rất đơn giản mà nhiều người chưa từng thử
Bên cạnh việc chia sẻ trải nghiệm cá nhân, đoạn clip viral của Xa Thi Mạn còn được kèm theo hai phương pháp tiết kiệm cụ thể mà nhiều người trẻ châu Á đang truyền tay nhau áp dụng. Cả hai đều không yêu cầu kiến thức tài chính, không cần bằng cấp kinh tế, không cần app phức tạp. Chỉ cần một tờ giấy và một chút kiên trì.
Phương pháp 52 tuần (52-Week Saving Challenge) là cách tiết kiệm đã rất phổ biến ở Mỹ và châu Âu, được giới phụ nữ trẻ Trung Quốc đưa về và Việt hóa. Nguyên lý cực kỳ đơn giản. Tuần đầu tiên, bạn gửi vào tài khoản tiết kiệm 10 nghìn đồng. Tuần thứ hai, 20 nghìn đồng. Tuần thứ ba, 30 nghìn đồng. Cứ thế cộng dồn, mỗi tuần thêm 10 nghìn đồng so với tuần trước. Đến tuần thứ 52 (tuần cuối năm), bạn sẽ gửi 520 nghìn đồng. Tổng cộng cả năm, bạn tiết kiệm được khoảng 13,78 triệu đồng mà không hề cảm thấy mình đang phải "thắt lưng buộc bụng" trong bất kỳ tuần nào.
Phương pháp này hay ở chỗ nó theo nhịp tăng dần. Tuần đầu rất nhẹ, gần như không nhận ra. Đến giữa năm bạn đã quen với việc tiết kiệm 250 đến 300 nghìn mỗi tuần, mức này hoàn toàn nằm trong khả năng của một nhân viên văn phòng có lương 12 đến 15 triệu. Đến cuối năm, dù tuần cuối phải gửi 520 nghìn, bạn cũng đã có một thói quen vững vàng và không còn cảm giác "mất tiền". Quan trọng hơn cả, khi nhìn vào con số gần 14 triệu cuối năm, bạn sẽ có cảm giác rất đặc biệt: cảm giác mình thực sự có thể. Đó là cảm giác mà Xa Thi Mạn gọi là "vị ngọt của tiết kiệm".
Phương pháp 45 - 45 - 10 là một biến thể đơn giản hóa của các công thức ngân sách kinh điển kiểu 50-30-20 (chi tiêu - tiêu cá nhân - tiết kiệm) hoặc 6 chiếc hũ của T. Harv Eker. Cách áp dụng còn dễ hơn cả 52 tuần. Bạn chuẩn bị ba tài khoản ngân hàng riêng biệt. Lương về, bạn lập tức chuyển ngay 45% vào tài khoản tiết kiệm cố định và đóng kín lại, không động đến trong cả tháng. 45% còn lại vào tài khoản chi tiêu hàng ngày dùng cho ăn uống, đi lại, mua sắm. 10% cuối cùng vào tài khoản dự phòng khẩn cấp, chỉ dùng khi có việc đột xuất.
Ví dụ rất thực tế cho người có lương 15 triệu đồng. 6,75 triệu vào tiết kiệm. 6,75 triệu vào chi tiêu. 1,5 triệu vào dự phòng. Sau 12 tháng, bạn có 81 triệu trong tài khoản tiết kiệm và 18 triệu trong tài khoản dự phòng. Sau ba năm, con số ấy là 243 triệu và 54 triệu. Đủ để một cô gái 28 tuổi có thể đặt cọc một căn hộ nhỏ, hoặc khởi nghiệp một quán cà phê tại quê, hoặc đơn giản là đủ để nghỉ việc một năm và đi du lịch khắp thế giới mà không phải lo lắng.
Tỷ lệ 45 - 45 - 10 hơi khắc nghiệt với người mới bắt đầu, vì cắt ngay 45% lương để tiết kiệm thực sự là một cú sốc. Nhưng đây cũng là điểm hay của nó. Như Xa Thi Mạn nói trong phỏng vấn, cô không tiết kiệm vì sợ. Cô tiết kiệm vì biết rằng có những cánh cửa cuộc đời chỉ mở ra khi mình có tiền sẵn trong tay. Một người phụ nữ có 200 triệu trong tài khoản sống cuộc đời rất khác so với một người phụ nữ có 0 đồng. Khác không phải ở vật chất mà ở sự tự do của lựa chọn.
Nếu mức 45% quá nặng, bạn có thể bắt đầu nhẹ hơn với 30-50-20 hoặc 20-60-20. Quan trọng là tiết kiệm trước khi tiêu, không phải tiêu xong rồi tiết kiệm những gì còn lại. Vì sự thật là sẽ chẳng bao giờ "còn lại" gì cả.
Ba thói quen phụ giúp phương pháp tiết kiệm trở nên bền vững
Hai công thức trên là phần xương sống. Nhưng để chúng thực sự sống được trong cuộc đời bạn, cần ba thói quen nhỏ mà đoạn clip viral của Xa Thi Mạn cũng đã đề cập.
Thứ nhất là lập kế hoạch chi tiêu đầu tháng. Vào ngày đầu tiên của mỗi tháng, hãy dành 30 phút để viết ra giấy hoặc nhập vào điện thoại: Tháng này mình có bao nhiêu thu nhập, cần chi cho những khoản cố định nào (tiền nhà, điện nước, internet, học phí, gửi về cho bố mẹ), còn lại bao nhiêu cho chi tiêu linh hoạt. Khi bạn biết rõ giới hạn, bạn sẽ tiêu trong giới hạn mà không thấy bất an. Còn nếu không có kế hoạch, mỗi lần thanh toán bạn sẽ luôn có cảm giác "không biết mình còn đủ không", và chính cảm giác ấy mới là thứ làm cuộc sống mệt mỏi.
Thứ hai là thiết lập "thời gian làm nguội" trước khi mua sắm. Đây có lẽ là kỹ thuật chống chi tiêu bốc đồng hiệu quả nhất mà bất kỳ phụ nữ nào cũng nên thuộc lòng. Khi bạn nhìn thấy một món đồ không phải nhu yếu phẩm, một chiếc túi đẹp, một đôi giày hợp xu hướng, một bộ váy mới ra mắt, đừng mua ngay. Hãy đưa nó vào danh sách chờ ba tháng. Sau ba tháng, nếu bạn vẫn nhớ đến nó, vẫn thực sự muốn nó, vẫn cảm thấy nó sẽ cải thiện cuộc sống của mình, thì mua. Nhưng 90% trường hợp, sau ba tháng, bạn sẽ quên mất rằng mình từng muốn nó. Đó là sự thật trần trụi về bản chất của ham muốn tiêu dùng. Ham muốn được kích hoạt bởi thuật toán mạng xã hội, được duy trì bởi sự lặp lại của quảng cáo, và sẽ tự tắt nếu bạn không tưới nước cho nó.
Thứ ba là chăm chỉ "vác gạch". Đây là cụm từ trẻ trung mà giới văn phòng Trung Quốc dùng để nói về việc đi làm chăm chỉ. Tiết kiệm không thay thế được kiếm tiền. Tiết kiệm chỉ là cách bạn xử lý số tiền đã có. Nguồn gốc của số tiền ấy vẫn phải là một công việc ổn định, một sự nghiệp được đầu tư bài bản, một kỹ năng được trau dồi qua năm tháng. Một người chỉ chăm chăm vào tiết kiệm mà không phát triển sự nghiệp sẽ luôn ở trong vòng luẩn quẩn của những con số nhỏ. Một người vừa biết tiết kiệm vừa biết tăng thu nhập sẽ thấy tài khoản của mình lớn dần lên một cách bền vững.
Vị ngọt của số tiền tiết kiệm đầu tiên
Có một câu nói của Xa Thi Mạn trong đoạn phỏng vấn mà người chia sẻ trên RedNote đã in đậm tạm dịch là "Tuy số tiền tiết kiệm được chỉ là tiền nhỏ, nhưng ít nhất là có thể tiết kiệm được, và nếm được vị ngọt của tiết kiệm. Như vậy mới có thêm động lực để duy trì".
Đây có lẽ là câu đáng nhất trong toàn bộ chia sẻ của cô. Bởi vì phụ nữ trẻ thường mắc một lỗi rất phổ biến: Đặt mục tiêu quá lớn ngay từ đầu. Năm nay phải tiết kiệm được 200 triệu. Trước 30 tuổi phải có 1 tỷ. Mua nhà trong vòng 5 năm. Những mục tiêu lớn này nghe rất ấn tượng, nhưng đa số sẽ bị bỏ giữa chừng khi cuộc sống không diễn ra theo kế hoạch.
Cách của Xa Thi Mạn ngược lại. Bắt đầu nhỏ. Tiết kiệm 10 nghìn tuần đầu tiên. Một con số mà ngay cả người chi tiêu vô tội vạ nhất cũng có thể làm được. Nhưng khi bạn nhìn vào tài khoản tiết kiệm và thấy 10 nghìn đó, một cảm giác đặc biệt sẽ xuất hiện. Cảm giác "mình đã làm được". Đó là vị ngọt. Và chính vị ngọt ấy sẽ là nguồn năng lượng để bạn tiếp tục tuần thứ hai với 20 nghìn, tuần thứ ba với 30 nghìn, cho đến khi bạn nhìn lại sau một năm và phát hiện mình đã có gần 14 triệu mà gần như không nhận ra.
Đây là nguyên lý của behavioral finance (tài chính hành vi) mà các trường đại học kinh tế hàng đầu đang dạy. Con người không thay đổi bằng ý chí. Con người thay đổi bằng những thắng lợi nhỏ liên tiếp. Mỗi lần bạn thấy mình đã làm được một việc nhỏ, não bạn tiết ra dopamine, và bạn muốn lặp lại hành vi ấy. Đó là cách mà tất cả những thói quen tốt được hình thành: không phải bằng cách ép mình làm một việc khổng lồ, mà bằng cách lặp lại những việc nhỏ một cách kiên trì.
Xa Thi Mạn ở tuổi 50 nói câu này với phong thái của một người đã đi qua. Và phụ nữ trẻ châu Á nghe câu này với sự gật gù của những người vừa được an ủi. Bởi vì trong một xã hội mà ai cũng khoe khoang về sự giàu sang và thành tích, lời chia sẻ của một Nhất tỷ TVB rằng "hãy bắt đầu từ 10 nghìn đồng đầu tiên" là một liều thuốc trấn an rất quý.
Bài học cuối cùng từ Xa Thi Mạn không phải về tiền. Nó về thái độ với chính mình. Một phụ nữ biết tiết kiệm là một phụ nữ biết tôn trọng công sức lao động của mình. Cô không vứt số tiền mình kiếm được vào những thứ vô nghĩa rồi tự thương xót khi nhìn vào tài khoản trống rỗng. Cô đối xử với tiền của mình như đối xử với một người bạn đồng hành, có kế hoạch, có sự cân nhắc, có chỗ cho cả niềm vui và sự dự phòng.
Có lẽ điều đẹp nhất của hành trình từ một cô gái 20 tuổi không có tiền đóng thuế đến một Nhất tỷ TVB sống đàng hoàng tự chủ ở tuổi 50, không phải là Xa Thi Mạn đã kiếm được nhiều tiền hơn. Mà là cô đã học được cách trở thành chủ nhân của số tiền ấy, thay vì để nó trôi qua tay mình như mấy chục năm trước. Và đó, mới là sự trưởng thành thực sự mà mọi phụ nữ trẻ đều nên hướng tới.
Diễm Tú