Một nữ kỹ thuật viên 28 tuổi làm việc tại Viện Nghiên cứu Chống Dịch hạch Irkutsk, Nga, tử vong sau khi mắc viêm phổi nặng. Thông tin ban đầu về khả năng nhiễm dịch hạch thể phổi khiến gần 200 người được theo dõi y tế. Tuy nhiên, đến nay Nga chưa xác nhận đây là ca dịch hạch và WHO đánh giá nguy cơ đối với cộng đồng ở mức thấp.
Darya Shipilova qua đời vào ngày 2 tháng 10, hai ngày sau khi bị ốm tại nơi làm việc. Ảnh: MXH
Nữ kỹ thuật viên tử vong, gần 200 người được theo dõi
Sự việc bắt đầu được chú ý sau khi Darya Shipilova, 28 tuổi, kỹ thuật viên tại Viện Nghiên cứu Chống Dịch hạch Irkutsk, thuộc vùng Siberia của Nga, đổ bệnh và tử vong ngày 2/10.
Theo thông tin được truyền thông Nga đăng tải, nữ kỹ thuật viên mắc tình trạng viêm phổi nặng và qua đời chỉ vài ngày sau khi xuất hiện triệu chứng.
Do làm việc tại một cơ sở chuyên nghiên cứu các tác nhân gây bệnh nguy hiểm, sự việc nhanh chóng làm dấy lên nghi vấn liệu cô có thể đã bị phơi nhiễm với vi khuẩn Yersinia pestis - tác nhân gây bệnh dịch hạch - trong quá trình làm việc hay không.
Một số thông tin chưa được xác nhận cho rằng nữ kỹ thuật viên có thể đã gặp sự cố với ống nghiệm chứa vi khuẩn trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, cơ quan giám sát y tế Nga Rospotrebnadzor bác bỏ thông tin về một tai nạn như vậy tại viện. Phía Nga cũng khẳng định chưa có bằng chứng cho thấy nữ kỹ thuật viên mắc dịch hạch.
Theo Rospotrebnadzor, nguyên nhân tử vong được xác định là "viêm phổi chưa rõ căn nguyên". Kết quả xét nghiệm cũng không phát hiện trong mẫu bệnh phẩm của nữ kỹ thuật viên các vi sinh vật liên quan đến công việc chuyên môn của cô.
Nga bác bỏ các thông tin lan truyền về việc áp dụng một chế độ "kiểm dịch đặc biệt" do dịch hạch thể phổi.
Tuy nhiên, vì chưa thể ngay lập tức loại trừ các nguy cơ liên quan đến bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, những người từng tiếp xúc với nữ kỹ thuật viên đã được xác định và đưa vào diện theo dõi y tế.
Theo thông tin mới nhất, khoảng 200 người từng tiếp xúc với bệnh nhân được theo dõi, trong đó công tác giám sát đã hoàn tất đối với khoảng 60%. Một số người được xét nghiệm dương tính với COVID-19 hoặc rhinovirus, thay vì dịch hạch.
Đáng chú ý, Nga cũng bác bỏ các thông tin lan truyền về việc áp dụng một chế độ "kiểm dịch đặc biệt" do dịch hạch thể phổi.
WHO nói gì?
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết đã liên hệ với giới chức Nga và được thông báo rằng chưa ghi nhận trường hợp dịch hạch nào tại thành phố Irkutsk.
WHO cho biết tất cả những người tiếp xúc với nữ kỹ thuật viên đã được xác định và đang được theo dõi. Đến nay, chưa có người nào trong nhóm này xuất hiện triệu chứng phù hợp với dịch hạch.
Dựa trên những thông tin hiện có, WHO đánh giá nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng tại Irkutsk ở mức trung bình đến thấp, đối với toàn nước Nga ở mức thấp và đối với khu vực châu Âu ở mức rất thấp.
Điều này có nghĩa chưa có cơ sở để coi sự việc tại Nga là một đợt bùng phát dịch hạch hay dấu hiệu của một đại dịch mới.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết đã liên hệ với giới chức Nga và được thông báo rằng chưa ghi nhận trường hợp dịch hạch nào tại thành phố Irkutsk.
Vì sao thông tin này gây lo ngại?
Dịch hạch là một trong những bệnh truyền nhiễm nổi tiếng nhất trong lịch sử nhân loại. Đây chính là căn bệnh từng gây ra đại dịch "Cái chết Đen" ở châu Âu vào thế kỷ XIV.
Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Yersinia pestis, thường tồn tại trong các quần thể động vật có vú nhỏ và bọ chét ký sinh trên chúng.
Con người có thể mắc bệnh khi bị bọ chét nhiễm khuẩn đốt, tiếp xúc trực tiếp với mô hoặc dịch cơ thể nhiễm khuẩn của động vật, hoặc trong trường hợp dịch hạch thể phổi, thông qua việc hít phải các hạt hô hấp chứa vi khuẩn từ người bệnh.
Điều đáng chú ý là dịch hạch vẫn tồn tại cho đến ngày nay, dù không còn là "căn bệnh không thể kiểm soát" như trong quá khứ.
Theo WHO, trong giai đoạn 2019-2025, phần lớn các ca dịch hạch ở người được báo cáo tập trung tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Madagascar.
Dịch hạch có 3 thể bệnh, trong đó thể phổi nguy hiểm nhất
Dịch hạch có thể biểu hiện dưới ba thể chính: thể hạch, thể nhiễm khuẩn huyết và thể phổi.
1. Dịch hạch thể hạch
Đây là thể bệnh phổ biến nhất.
Vi khuẩn thường xâm nhập cơ thể sau khi người bệnh bị bọ chét nhiễm khuẩn đốt. Sau đó, vi khuẩn di chuyển đến hệ bạch huyết và khiến các hạch bạch huyết sưng to, căng và đau. Những hạch sưng này được gọi là "bubo".
Người bệnh có thể xuất hiện sốt đột ngột, rét run, đau đầu, đau nhức cơ thể, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn.
Dịch hạch thể hạch rất hiếm khi lây trực tiếp từ người sang người. Tuy nhiên, nếu không được điều trị, bệnh có thể tiến triển thành thể phổi hoặc thể nhiễm khuẩn huyết.
Ảnh hiển vi của một mẫu vật người lấy từ bệnh nhân mắc bệnh dịch hạch, cho thấy nhiều vi khuẩn hình que, Yersinia pestis. Nguồn ảnh: CDC/ Tiến sĩ M. Moody/iflscience
2. Dịch hạch thể nhiễm khuẩn huyết
Ở thể này, vi khuẩn xâm nhập và nhân lên trong máu.
Bệnh có thể gây tổn thương nhiều cơ quan, suy đa tạng, xuất huyết dưới da, tổn thương mô và các biến chứng nghiêm trọng khác.
Thể nhiễm khuẩn huyết có thể xuất hiện từ một nhiễm trùng ban đầu hoặc phát triển sau dịch hạch thể hạch. Nếu không được điều trị, đây là tình trạng có nguy cơ tử vong rất cao.
3. Dịch hạch thể phổi - dạng nguy hiểm nhất
Đây chính là thể bệnh được nhắc đến trong các thông tin liên quan đến trường hợp nữ kỹ thuật viên Nga.
Dịch hạch thể phổi xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng tại phổi. Bệnh có thể phát triển từ một thể dịch hạch khác hoặc xảy ra sau khi hít phải các hạt hô hấp chứa vi khuẩn.
Điểm đặc biệt nguy hiểm là dịch hạch thể phổi có thể lây từ người sang người thông qua các hạt hô hấp, đặc biệt khi tiếp xúc gần với người bệnh. Đây cũng là thể dịch hạch có khả năng gây bùng phát dịch nhanh nhất nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời.
Dịch hạch thể phổi có thể diễn tiến rất nhanh
Một trong những lý do khiến dịch hạch thể phổi được xem là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm là thời gian ủ bệnh có thể rất ngắn.
WHO cho biết các triệu chứng có thể xuất hiện chỉ khoảng 24 giờ sau khi nhiễm bệnh trong một số trường hợp.
Người bệnh có thể đột ngột sốt, rét run, đau đầu, mệt mỏi, đau ngực, ho và khó thở. Một số trường hợp có thể ho ra đờm lẫn máu. Những biểu hiện này có thể khá giống với nhiều bệnh nhiễm trùng đường hô hấp khác nên không thể chỉ dựa vào triệu chứng để xác định dịch hạch. Cần xét nghiệm để tìm vi khuẩn Yersinia pestis.
Nếu không được điều trị, dịch hạch thể phổi có thể gây tử vong rất nhanh. WHO cảnh báo bệnh có thể gây tử vong trong vòng 18-24 giờ sau khi khởi phát nếu không được điều trị.
Tuy nhiên, đây cũng là điểm rất khác so với nhiều bệnh nhiễm virus mới: dịch hạch là bệnh do vi khuẩn và có thuốc kháng sinh điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Chẩn đoán và điều trị kịp thời có thể cứu sống người bệnh.
Dịch hạch có phải là "căn bệnh thời Trung cổ" đã biến mất?
Không.
Dịch hạch vẫn tồn tại trong tự nhiên và vẫn có thể gây bệnh ở người tại một số khu vực trên thế giới.
Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay hoàn toàn khác so với hàng trăm năm trước.
Y học hiện đại đã có kháng sinh, phương pháp xét nghiệm, hệ thống giám sát dịch tễ và các biện pháp cách ly, kiểm soát nhiễm khuẩn. WHO khẳng định dịch hạch hiện nay có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện và dùng thuốc kịp thời.
Vì vậy, việc xuất hiện một ca nghi ngờ không đồng nghĩa dịch hạch sẽ lập tức lan rộng thành đại dịch.
Trong trường hợp Nga, chính việc nhanh chóng xác định người tiếp xúc, theo dõi sức khỏe và xét nghiệm là những biện pháp nhằm loại trừ nguy cơ đó.
Người dân cần làm gì để phòng dịch hạch?
Với người dân thông thường, nguy cơ mắc dịch hạch là rất thấp nếu không sống hoặc đi đến khu vực có ổ dịch tự nhiên và không tiếp xúc với nguồn lây.
WHO khuyến cáo khi ở khu vực có dịch hạch lưu hành, cần hạn chế tiếp xúc với động vật gặm nhấm chết hoặc bị bệnh, tránh bị bọ chét đốt và không tiếp xúc trực tiếp với mô hoặc dịch cơ thể của động vật nghi nhiễm bệnh.
Nếu có tiếp xúc với người được xác định hoặc nghi ngờ mắc dịch hạch thể phổi, người tiếp xúc gần cần được cơ quan y tế đánh giá, theo dõi và có thể được chỉ định thuốc dự phòng tùy mức độ phơi nhiễm.
Quan trọng nhất, người có yếu tố dịch tễ phù hợp và xuất hiện các triệu chứng như sốt đột ngột, ho, khó thở, đau ngực hoặc tình trạng diễn tiến nhanh cần đến cơ sở y tế để được đánh giá, thay vì tự chẩn đoán hoặc tự điều trị.
Minh Anh