Albert Einstein là một trong những nhà vật lý có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XX, nổi tiếng với thuyết tương đối và những đóng góp mang tính nền tảng cho vật lý hiện đại. Năm 1905, ông công bố thuyết tương đối hẹp cùng nhiều công trình quan trọng khác, trong đó có nghiên cứu giải thích chuyển động Brown và công trình đặt nền móng cho phương trình nổi tiếng E = mc². Đến năm 1915, Einstein hoàn thiện thuyết tương đối rộng, đưa ra một cách nhìn mới về không gian, thời gian và lực hấp dẫn. Những đóng góp này giúp ông trở thành một trong những nhà khoa học được biết đến rộng rãi nhất thế giới, trước khi được trao Nobel Vật lý năm 1921 cho công trình về hiệu ứng quang điện.
Ít ai biết rằng, trước khi trở thành biểu tượng toàn cầu của thiên tài, Albert Einstein khởi đầu sự nghiệp bằng một công việc bàn giấy khiêm tốn. Giai đoạn 1902 đến 1909, ông làm nhân viên thẩm định tại Văn phòng Cấp bằng sáng chế Thụy Sĩ ở Bern với mức lương khoảng 4.500 franc Thụy Sĩ một năm, đủ để nuôi một gia đình trẻ nhưng không dư dả.
Chính trong giai đoạn làm công chức bình thường này, Einstein âm thầm phát triển những ý tưởng nền móng cho thuyết tương đối hẹp, công bố năm 1905, năm sau này được giới khoa học gọi là "năm kỳ diệu" của ông.
Albert Einstein là một trong những bộ óc kiệt xuất nhất mọi thời đại (Ảnh: Yousuf Karsh)
Sau khi danh tiếng học thuật dần được công nhận, thu nhập của Einstein cũng đi lên theo từng bước chuyển công tác. Tại Đại học Zurich giai đoạn 1911 đến 1914, lương của ông rơi vào khoảng 6.000 đến 8.000 franc Thụy Sĩ một năm. Đến khi chuyển sang Đại học Berlin, Đức, giảng dạy từ năm 1914 đến 1933, Einstein trở thành một trong những giáo sư được trả lương cao nhất nước Đức thời bấy giờ, với mức lương dao động 15.000 đến 20.000 mark Đức mỗi năm.
Năm 1921, Einstein được trao Nobel Vật lý, với tổng số tiền thưởng lên tới 121.572 kronor Thụy Điển, tương đương gần 50 lần mức lương một năm của ông vào thời điểm đó. Điều đặc biệt là khoản tiền này gắn liền với một thỏa thuận ly hôn từ năm 1919 với người vợ đầu, bà Mileva Marić.
Khi hai người quyết định chia tay, Einstein đã hứa nếu sau này đoạt giải Nobel, toàn bộ số tiền thưởng sẽ thuộc về Mileva. Ông giữ đúng lời hứa đó. Phần lớn số tiền được dùng để mua một tòa nhà căn hộ tại Zurich, Thụy Sĩ và khoản thu từ tiền cho thuê giúp Mileva cùng hai con trai của họ trang trải cuộc sống trong nhiều năm. Số tiền đó sau này còn được dùng để chi trả chi phí điều trị tốn kém cho người con trai út mắc bệnh tâm thần phân liệt.
Khoản tiền thưởng Nobel của Albert Einstein trở thành nguồn tài chính quan trọng giúp Mileva Marić và hai con trai duy trì cuộc sống sau khi hai người ly hôn (Ảnh: Ferdinand Schmutzer)
Bước ngoặt thu nhập lớn nhất của Einstein đến vào năm 1933, khi ông rời châu Âu để tránh chính quyền Đức Quốc xã và được Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton, Mỹ mời về làm giáo sư. Trong quá trình đàm phán, chính Einstein là người chủ động đề nghị mức lương chỉ 3.000 USD một năm, con số ông tự cho là hợp lý. Nhưng phía viện nghiên cứu từ chối.
Viện cho rằng mức đó quá thấp so với tầm vóc của ông, đồng thời lo ngại sẽ tạo ra bất hợp lý nếu sau này có học giả khác được trả lương cao hơn cả Einstein. Cuối cùng, họ chủ động nâng lên thành 15.000 USD một năm, kèm cam kết lương hưu 7.500 USD khi ông nghỉ hưu ở tuổi 65, dù công việc giảng dạy của ông tại đây gần như không đáng kể.
Theo cách tính lạm phát dựa trên chỉ số giá tiêu dùng của Mỹ, một USD năm 1933 tương đương khoảng 25,69 USD ở thời điểm hiện tại. Áp theo tỷ lệ này, mức lương 15.000 USD một năm mà Einstein nhận tại Princeton tương đương khoảng 385.000 USD ngày nay, quy đổi ra tiền Việt vào khoảng hơn 10 tỷ đồng mỗi năm.
Mức lương ông tự đề nghị ban đầu, 3.000 USD, nếu quy đổi theo cùng công thức chỉ tương đương khoảng 77.000 USD ngày nay, tức hơn 2 tỷ đồng, cho thấy khoảng cách giữa mức Einstein tự định giá bản thân và mức ông thực sự được trả lớn đến mức nào. Cần lưu ý đây chỉ là cách quy đổi theo sức mua tương đương dựa trên lạm phát, mang tính ước tính tham khảo, không phải con số chính xác tuyệt đối vì cấu trúc kinh tế và chi phí sinh hoạt giữa hai thời kỳ có nhiều khác biệt.
Từ một nhân viên văn phòng cấp bằng sáng chế, Albert Einstein trở thành một trong những nhà khoa học nổi tiếng nhất thế giới (Ảnh: Lambert/Keystone/Getty Images)
Dù sở hữu mức thu nhập thuộc nhóm cao nhất giới học thuật ở mọi giai đoạn sự nghiệp, tài sản cá nhân của Einstein lại biến động thất thường qua từng năm. Có giai đoạn vào năm 1929, tài sản ròng của ông được ước tính lên tới khoảng 1 triệu franc Thụy Sĩ, nhưng chỉ vài năm sau, năm 1936, con số này giảm còn khoảng 200.000 franc Thụy Sĩ.
Phần lớn lý do cho điều này là vì biến động chính trị và việc ông phải rời bỏ tài sản ở Đức khi chính quyền Đức Quốc xã lên nắm quyền. Dù vậy, Einstein vẫn duy trì lối sống giản dị đến cuối đời tại Princeton, nơi ông tiếp tục làm việc cho đến khi qua đời năm 1955.
Theo Institute for Advanced Study, The Marginalian, Sweden Abroad, Official Data Foundation
Thiên An