Trong tác phẩm Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân, Tôn Ngộ Không được mô tả là đản sinh từ một khối đá tiên trên đỉnh Hoa Quả Sơn thuộc nước Ngạo Lai (Đông Thắng Thần Châu). Tuy nhiên, về mặt lịch sử và văn hóa, câu hỏi liệu nguyên mẫu thực sự của "Tề Thiên Đại Thánh" là người Trung Quốc hay Ấn Độ vẫn là đề tài gây tranh cãi kéo dài giữa các nhà nghiên cứu.
Giả thuyết nguyên mẫu từ Trung Quốc: Người Hồ hay vị thiền sư Bắc Ngụy?
Các học giả nghiên cứu văn học Trung Hoa đưa ra nhiều căn cứ cho rằng hình tượng Tôn Ngộ Không được xây dựng từ những con người và sự kiện có thật tại Trung Quốc.
Căn cứ vào các bức bích họa "Đường Tăng thỉnh kinh đồ" tại hang đá rừng cây du ở An Tây, Cam Túc, các chuyên gia phát hiện hình ảnh một người Hồ có quai hàm khỉ, môi nhọn luôn đi theo sát Đường Tăng.
Theo ghi chép trong Tam Tạng Pháp Sư Truyện, khi Huyền Trang gặp nguy nan lúc bắt đầu chuyến đi Tây Trúc đã thu nạp một đệ tử người Hồ tên Thạch Bàn Đà, quê ở thành Tỏa Dương, huyện An Tây, tỉnh Cam Túc ngày nay. Sự tương đồng về âm thanh giữa "Hồ Tăng" (nhà sư người Hồ) và "Hồ Tôn" (con khỉ) qua truyền miệng dân gian đã chuyển hóa câu chuyện "Đường Tăng thỉnh kinh, Hồ Tăng giúp đỡ" thành "Đường Tăng thỉnh kinh, Hồ Tôn giúp đỡ".
Bên cạnh đó, sách Tống cao tăng truyện có ghi chép rõ về thiền sư Thích Ngộ Không, tên thật là Xa Phụng Triều, dòng dõi hoàng tộc Thác Bạt nhà Bắc Ngụy, quê ở Vân Dương Kinh Triệu. Dù lên đường thỉnh kinh sau Huyền Trang khoảng 40 năm, ông cũng xuất phát từ An Tây sang Tây Vực để biên dịch kinh sách và truyền giáo. Trải qua thời gian dài, dân gian đã đem tên tuổi của thiền sư Thích Ngộ Không trộn lẫn với nhân vật "Hầu Hành Giả" trong các câu chuyện truyền thuyết, từ đó từng bước hình thành nên hình tượng nghệ thuật Tôn Ngộ Không.
Giả thuyết nguồn gốc Ấn Độ: Thần khỉ Hanuman
Ở chiều ngược lại, nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra sự tương đồng giữa Tôn Ngộ Không và Hanuman – vị thần khỉ anh hùng trong thiên sử thi Ramayana nổi tiếng của Ấn Độ.
Hình ảnh người khỉ với sức mạnh phi thường, khả năng biến hóa và tinh thần quả cảm đã tồn tại lâu đời trong tâm thức dân gian Ấn Độ và hiện vẫn được khắc họa trong nhiều ngôi đền tại quốc gia này. Quan điểm này nhận định rằng, song hành cùng sự lan truyền của Phật giáo và văn hóa Ấn Độ sang Trung Quốc qua con đường Tơ Lụa, hình tượng thần khỉ Hanuman đã du nhập và trở thành nguồn chất liệu cốt lõi để các sáng tác dân gian cũng như Ngô Thừa Ân nhào nặn nên nhân vật Tôn Ngộ Không.
Như vậy, nguồn gốc xuất thân của Tôn Ngộ Không cho đến nay vẫn là đề tài mở. Nhân vật này có thể là sản phẩm kết tinh từ sự pha trộn giữa các sự tích lịch sử có thật về đệ tử người Hồ ở Cam Túc cùng vị thiền sư nhà Bắc Ngụy của Trung Quốc, hòa quyện với ảnh hưởng văn hóa từ hình tượng thần khỉ Hanuman của Ấn Độ qua nhiều thế kỷ.
Chi Chi