Từ tiếng Việt chỉ 2 chữ cái nhưng Google Dịch dịch được chữ mà dịch không nổi cái đạo lý phía sau nó

Có những từ trong tiếng Việt mà khi dịch sang ngôn ngữ khác, người ta chỉ giữ lại được cái vỏ chứ không giữ được cái hồn bên trong. "Ơn" là một trong số đó. Nghe thì đơn giản, ai cũng dùng, nhưng càng đào sâu càng thấy đây không chỉ là một từ vựng thông thường, mà là cả một hệ giá trị được gói gọn trong một âm tiết duy nhất.

"Ơn" nghĩa là gì và vì sao tiếng Anh khó dịch trọn vẹn?

Theo Từ Điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), "ơn" được hiểu là điều tốt đẹp mà một người nhận được từ người khác, thường trong lúc khó khăn hoặc cần thiết, khiến người nhận cảm thấy phải ghi nhớ và có trách nhiệm đáp lại về sau. Điểm mấu chốt nằm ở hai chữ "trách nhiệm" - đây chính là thứ khiến "ơn" khác hẳn với "gratitude" trong tiếng Anh, vốn chỉ dừng lại ở cảm xúc biết ơn nhất thời, không nhất thiết kéo theo nghĩa vụ phải hành động gì thêm.

Người Việt không chỉ "cảm thấy biết ơn" rồi để đó. Một khi đã "mang ơn" ai, người ta thường tự đặt cho mình một trách nhiệm âm thầm phải "trả ơn" bằng hành động cụ thể, có thể là giúp đỡ ngược lại, có thể chỉ là ghi nhớ suốt đời và đối xử tử tế hơn với người đã giúp mình. Cách dùng của "ơn" vì vậy luôn đi kèm cả một chuỗi hành vi phía sau, chứ không dừng ở cảm xúc bên trong như "gratitude" hay "thankfulness".

Chính vì mang tính ràng buộc lâu dài như vậy, khi cần dịch những cụm quen thuộc như "chịu ơn", "đền ơn", hay "ơn nghĩa sinh thành", người dịch buộc phải chọn giải pháp diễn giải cả câu, chẳng hạn "feel indebted to someone" hoặc "repay someone's kindness", thay vì tìm một từ tương đương gọn gàng. Và ngay cả khi đã chọn được cách dịch sát nghĩa nhất, phần "nợ tình cảm" âm thầm đi theo chữ "ơn" trong văn hóa Việt vẫn luôn bị rơi rớt lại phía sau.

Đạo lý "uống nước nhớ nguồn" ẩn sau một chữ

Không phải ngẫu nhiên mà người Việt xây dựng nguyên một hệ thống thành ngữ, tục ngữ xoay quanh chữ "ơn": "uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", "ơn cha nghĩa mẹ", "ơn thầy"... Mỗi câu đều nhấn mạnh một điều giống nhau, đó là bất kỳ điều tốt đẹp nào mình nhận được cũng không nên xem là hiển nhiên, mà phải được ghi nhớ và trân trọng theo thời gian.

Trong gia đình, "ơn sinh thành dưỡng dục" là thứ gần như không bao giờ được xem là đã trả hết, dù con cái có báo hiếu cha mẹ nhiều đến đâu. Trong trường học, "ơn thầy cô" vẫn được nhắc lại mỗi dịp lễ, dù người học trò đã trưởng thành, đi làm, thậm chí đã lớn tuổi hơn cả người thầy năm xưa. Trong đời sống thường ngày, người Việt vẫn có thói quen nhắc "chịu ơn ai đó một lần" để rồi tìm cơ hội đáp lại, dù chỉ là một việc nhỏ, như một cách giữ cho lòng mình không áy náy.

Điều này phản ánh một nếp sống coi trọng cội nguồn và mối liên kết giữa người với người, thay vì xem mọi sự giúp đỡ chỉ là một giao dịch chấm dứt ngay khi lời cảm ơn được nói ra. Với người Việt, nói "cảm ơn" chỉ là bước đầu tiên, còn "nhớ ơn" và "đền ơn" mới là cách để một mối quan hệ được vun đắp bền lâu. Chính vì gánh trên vai cả một đạo lý sống như thế, "ơn" mới trở thành một trong những từ tiếng Việt khó có thể tìm được từ tương đương trọn vẹn ở bất kỳ ngôn ngữ nào khác.

Thiên An