Vì sao gọi là cây xấu hổ?

Nhiều vị thuốc dân gian của Việt Nam có những cái tên vô cùng dân dã, thậm chí nghe rất lạ tai, thế nhưng đằng sau nó lại ẩn chứa những câu chuyện rất thú vị cũng như những tác dụng to lớn cho sức khỏe con người, ví dụ như cây xấu hổ - một loài cây quen thuộc trong ký ức tuổi thơ của nhiều người. 

Vậy đây là loài cây gì? Tác dụng của nó trong việc chữa bệnh ra sao? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu nhé.

Cây xấu hổ là cây gì?

Cây xấu hổ, còn có tên gọi là cây trinh nữ hay cây mắc cỡ, là một loài cây thân thảo nhỏ có gai rất phổ biến tại khắp các vùng quê Việt Nam. Cây xấu hổ là loài thực vật có sức sống vô cùng mãnh liệt, chịu được khô hạn rất tốt. Bạn có thể dễ dàng bắt gặp chúng mọc thành từng bụi ven đường đi, trên các bờ đê, bãi bồi ven sông, các vùng đất bỏ hoang, nương rẫy cũ hoặc ngay trong vườn nhà. Loài cây này ưa ánh sáng mọc lộ thiên và có khả năng sinh trưởng tốt trên cả những vùng đất cằn cỗi, sỏi đá.

Xấu hổ thuộc loại thân thảo, khi nhỏ thì mọc đứng, khi lớn cành nhánh phát triển nhiều và bò lan sát mặt đất, có thể dài từ 1 đến 2 mét. Thân cây có màu xanh hoặc tía đỏ, chứa nhiều lông cứng và đặc biệt là có rất nhiều gai sắc nhọn. 

Hoa xấu hổ rất đẹp và nổi bật, mọc ra từ nách lá với cuống hoa dài. Hoa có hình cầu tròn nhỏ, màu hồng hoặc tím nhạt, trông giống như một quả bông mềm mại được tạo thành từ hàng trăm sợi tua nhỏ có nhị vàng ở đầu.  

Tại sao lại gọi là cây xấu hổ?

Tên gọi "xấu hổ" ra đời dựa trên một hiện tượng vật lý thú vị xảy ra ở cấp độ tế bào của loài thực vật này. Khi chịu tác động từ bên ngoài, dòng nước bên trong các mô đệm ở gốc cuống lá sẽ lập tức di chuyển đi nơi khác, làm giảm áp suất nâng đỡ khiến lá cây cụp lại như đang che mặt ngượng ngùng. 

Hành vi này giúp cây đánh lừa các loài động vật ăn cỏ rằng đây chỉ là một cành củi khô héo, không còn độ tươi ngon để ăn. Bên cạnh đó, việc chủ động khép bớt diện tích bề mặt lá cũng là cách để cây tự bảo vệ mình không bị dập nát trước sức xối xả của những trận mưa rào hay gió bão. Chính phản ứng mang tính phòng vệ đầy thú vị và có nét tương đồng với tâm lý e thẹn của con người đã khiến ông cha ta đặt cho nó cái tên dân dã là cây xấu hổ.

Là loài cây đem lại bất ngờ thú vị cho khách du lịch nước ngoài

Mặc dù đã quá quen thuộc với người Việt, nhưng cây xấu hổ lại đem đến một bầu trời bất ngờ thú vị cho các vị khách nước ngoài. Mới đây, các netizen đã được dịp cười nghiêng ngả khi xem đoạn clip ghi lại khoảnh khắc đầy thú vị của một cặp đôi du khách Tây Ban Nha trong lần đầu tiên được thấy tận mắt sự thay đổi kỳ diệu của cành lá cây xấu hổ tại Mai Châu, Hòa Bình.

Thay vì đi ngắm cảnh, cặp đôi đứng chôn chân cả buổi bên bờ rào chỉ để nghịch khóm cây xấu hổ mọc dại một cách đầy thích thú.

Nữ du khách mắt tròn mắt dẹt, tỏ ra hết sức ngạc nhiên, tò mò khi chạm tay vào những chiếc lá xanh và thấy chúng lập tức khép lại, cụp xuống như đang né tránh. Phản ứng này khiến cô không khỏi ngỡ ngàng thốt lên bằng tiếng Tây Ban Nha: “Tại sao lại thế nhỉ?”.

Hướng dẫn viên đi cùng liền giải thích cho cô hiểu đây là đặc tính tự nhiên của cây xấu hổ: “Đó là đặc tính của loài cây này” và hào hứng chỉ vào một bụi cây lớn hơn ở phía trước: “Đây này, ở đây còn nhiều hơn”.

Muốn chia sẻ sự thú vị của loài “cây lạ”, người phụ nữ liền rủ chồng cùng trải nghiệm. Anh chồng tiến lại gần, dùng tay chạm nhẹ vào một nhánh lá khác và cũng không giấu nổi sự kinh ngạc xen lẫn nụ cười thích thú khi thấy chúng tự động xấu hổ co mình lại.

Khoảnh khắc này thu hút 2 triệu lượt xem cùng hàng trăm nghìn lượt tương tác trên TikTok. Dân mạng nhận xét phản ứng của hai du khác quá đáng yêu và thích thú ngợi khen “sức mạnh ngoại giao” của loài cây “hướng nội nhất Việt Nam”.

Là cây mọc hoang nhưng có nhiều tác dụng trong y học cổ truyền

Cây xấu hổ là một vị thuốc Nam quý giá với toàn bộ các bộ phận từ rễ, thân đến cành lá đều mang lại nhiều giá trị chữa bệnh cao. Trong y học cổ truyền, cành và lá của cây được ứng dụng rộng rãi làm các bài thuốc an thần, giúp xoa dịu hệ thần kinh trung ương và đặc trị chứng mất ngủ kinh niên vô cùng hiệu quả. 

Bên cạnh đó, rễ cây xấu hổ có tính ấm, vị chát, mang công dụng hoạt lạc, chỉ thống, giúp giảm đau và là "khắc tinh" của các chứng phong thấp, đau nhức xương khớp hay thoát vị đĩa đệm. Do có đặc tính kháng khuẩn và tiêu viêm mạnh mẽ, nước sắc từ lá cây còn được dùng để thanh nhiệt, làm mát gan, giải độc cơ thể và chữa trị mụn nhọt, lở ngứa rất hiệu quả. 

Có thể tự trồng cây xấu hổ tại nhà được không?

Bạn có thể hái những chùm quả chín màu nâu khô trên cây hoang dại ngoài tự nhiên hoặc mua hạt giống trinh nữ tại các cửa hàng vật tư nông nghiệp để có thể tự trồng cây xấu hổ tại nhà, vừa để làm thuốc, vừa để làm cây cảnh. 

Hãy ngâm hạt giống trong nước ấm khoảng 6 đến 8 tiếng để kích thích hạt nhanh nảy mầm. Sau đó, hãy gieo hạt vào chậu đất tơi xốp, có khả năng thoát nước tốt và phủ lên trên một lớp đất mỏng rồi tưới nước giữ ẩm. 

Khi cây đã mọc mầm, bạn cần đặt chậu ở nơi có nhiều ánh nắng mặt trời như ban công hay sân thượng vì đây là loài thực vật cực kỳ ưa sáng. Trong quá trình chăm sóc, bạn chỉ cần tưới nước từ 2 đến 3 lần một tuần và chú ý cắt tỉa bớt cành nhánh để bụi cây không mọc quá rậm rạp. 

Có thể tự ý dùng cây xấu hổ để chữa bệnh không?

Bạn tuyệt đối không nên tự ý dùng cây xấu hổ để chữa bệnh tại nhà mà chưa có sự chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền. Lý do đầu tiên là bởi loài cây này chứa một lượng độc tính nhỏ, nếu tự ý thu hái và sử dụng sai liều lượng có thể gây ra tình trạng ngộ độc, nôn mửa hoặc dị ứng nguy hiểm. 

Ngoài ra, do tính chất dược lý có khả năng ức chế thần kinh trung ương và gây tan máu, cây xấu hổ hoàn toàn chống chỉ định với phụ nữ đang mang thai hoặc người bị thiếu máu. Việc tự ý hái cây mọc hoang dại ven đường cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc nặng do cây dễ bám dính các loại thuốc trừ cỏ, bụi bẩn hóa chất và kim loại nặng từ môi trường xung quanh.

Cuối cùng, mỗi cơ địa và tình trạng bệnh lý đều cần các bài thuốc phối hợp khác nhau, vì vậy việc tự ý dùng một vị thuốc đơn độc sẽ không mang lại hiệu quả điều trị và dễ làm lỡ mất giai đoạn chữa trị vàng của cơ thể. 

Gia Linh (Tổng hợp)

Gia Linh