Đã bao giờ bạn tự hỏi tại sao việc nặn một chiếc mụn bọc đáng ghét hay dùng chiếc ngoáy tai xoay nhẹ trong ống tai lại mang đến một cảm giác dễ chịu và thỏa mãn khó tả đến vậy? Mặc dù các bác sĩ da liễu và bác sĩ tai mũi họng luôn đưa ra lời khuyên ngăn cấm, hành động này vẫn trở thành một thói quen gây nghiện đối với rất nhiều người. Đằng sau cảm giác sướng kỳ lạ đó không phải là sự tình cờ, mà là một sự kết hợp phức tạp giữa sinh lý thần kinh, phản ứng hóa học trong brain bộ và cả bản năng tiến hóa của con người từ hàng triệu năm trước.
Hệ thống phần thưởng và hoóc môn dopamine
Nguyên nhân cốt lõi khiến chúng ta cảm thấy sung sướng khi nặn mụn hay ngoáy tai bắt nguồn từ cách mà bộ não xử lý cảm giác bực bội và sự giải tỏa. Khi một nốt mụn xuất hiện hoặc khi lỗ tai có cảm giác ngứa ngáy, não bộ sẽ ghi nhận đây là một tác nhân gây khó chịu hoặc một sự đe dọa nhỏ đối với cơ thể. Sự hiện diện của nốt mụn hay cơn ngứa mang lại cảm giác căng thẳng nhẹ về cả mặt thể xác lẫn tâm lý.
Thời điểm bạn dùng lực ép nốt mụn và phần nhân mụn bật ra ngoài, hoặc khi chiếc ngoáy tai chạm đúng điểm ngứa, não bộ ngay lập tức nhận diện rằng rắc rối đã được xử lý xong. Lúc này, trung tâm phần thưởng của não sẽ giải phóng một lượng lớn dopamine. Đây là chất dẫn truyền thần kinh tạo ra cảm giác khoái lạc, hào hứng và thỏa mãn. Chính sự chuyển biến đột ngột từ trạng thái ức chế sang trạng thái giải tỏa nhẹ nhõm này đã tạo nên một cú hích dopamine mạnh mẽ, khiến não bộ ghi nhớ hành vi đó như một trải nghiệm tích cực và muốn lặp lại ở những lần sau.
Mạng lưới thần kinh dày đặc nơi ống tai
Riêng đối với hành động ngoáy tai, lý do tạo nên cảm giác dễ chịu khó cưỡng lại nằm ở cấu trúc sinh lý đặc biệt của vùng cơ quan này. Ống tai ngoài của con người không chỉ đơn thuần là một đường dẫn âm thanh mà còn là nơi tập trung một mạng lưới dây thần kinh vô cùng chằng chịt và nhạy cảm.
Trong số các dây thần kinh phân bố ở ống tai, đáng chú ý nhất là nhánh tai của dây thần kinh phế vị, kết hợp cùng các nhánh của dây thần kinh tam thoa và dây thần kinh thiệt hầu. Dây thần kinh phế vị là một trong những dây thần kinh dài và quan trọng nhất trong cơ thể, kết nối trực tiếp với nhiều cơ quan nội tạng cũng như hệ thống thần kinh tự chủ. Khi bạn dùng dụng cụ nhẹ nhàng kích thích vào lớp da mỏng dảnh bên trong ống tai, các đầu dây thần kinh này sẽ gửi tín hiệu trực tiếp về não, tạo ra một phản xạ thư giãn toàn thân, làm nhịp tim chậm lại nhẹ và mang đến cảm giác lâng lâng thoải mái.
Nguồn gốc tiến hóa từ bản năng chải chuốt
Dưới góc độ nhân học và sinh học tiến hóa, cảm giác thỏa mãn khi loại bỏ dị vật trên da hay trong tai có liên quan chặt chẽ đến hành vi chải chuốt ở các loài động vật linh trưởng. Trong tự nhiên, việc các con khỉ hay vượn ngồi hàng giờ để bắt bét, làm sạch lông và chải chuốt cho nhau không chỉ giúp chúng giữ vệ sinh cơ thể, tránh khỏi bệnh tật mà còn là phương thức củng cố liên kết xã hội.
Con người thừa hưởng bản năng sinh học này từ tổ tiên. Việc loại bỏ một chiếc mụn, gắp một cái vảy hay làm sạch bẩn trong tai được bộ não lập trình như một hành động tự chăm sóc và vệ sinh sinh học cần thiết để bảo vệ bản thân. Khi chúng ta thực hiện thành công hành vi này, brain bộ sẽ thưởng cho chúng ta bằng sự thư thái, như một cách để khuyến khích cơ thể tiếp tục duy trì thói quen giữ gìn vệ sinh và loại bỏ mối nguy hại ngoài da.
Cảm giác kiểm soát và giải tỏa căng thẳng
Bên cạnh yếu tố sinh học, tâm lý học cũng đóng góp một phần lớn vào hiện tượng này. Trong cuộc sống hiện đại tràn ngập những điều vượt khỏi tầm kiểm soát và gây ra căng thẳng kéo dài, con người luôn tìm kiếm những hành động nhỏ mang lại cảm giác kiểm soát ngay lập tức.
Một nốt mụn chướng mắt hoặc cảm giác ngứa ngáy trong tai là những vấn đề rất cụ thể. Việc bạn tự tay loại bỏ nhân mụn hoặc giải quyết triệt để cơn ngứa cho bạn cảm giác hoàn thành một mục tiêu ngắn hạn ngay lập tức. Bạn nhìn thấy vấn đề, bạn can thiệp, và bạn nhận được kết quả tức thì. Cảm giác làm chủ và giải quyết xong xuôi một chướng ngại vật nhỏ tạo ra tâm lý vô cùng nhẹ nhõm, giúp giảm bớt những bồn chồn hay lo âu tích tụ trong lòng.
Rủi ro đằng sau niềm vui chốc lát
Mặc dù cảm giác sướng kỳ lạ này là hoàn toàn có thật và được giải thích rõ ràng dưới góc độ khoa học, việc lạm dụng nó lại mang đến không ít hệ lụy cho sức khỏe. Việc tự nặn mụn không đúng cách có thể làm rách cấu trúc da, đẩy vi khuẩn vào sâu hơn bên trong nang lông, gây ra viêm nhiễm nặng, để lại sẹo rỗ hoặc thâm kéo dài.
Tương tự, thói quen ngoáy tai bằng các dụng cụ cứng hay bông ngoáy tai có thể làm mất đi lớp ráy tai tự nhiên vốn có vai trò bảo vệ, làm xước da ống tai, dẫn đến viêm tai ngoài hoặc nguy hiểm hơn là làm thủng màng nhĩ. Ráy tai thực chất có cơ chế tự làm sạch và đẩy ra ngoài nhờ chuyển động của cơ hàm khi chúng ta nói chuyện hay nhai thức ăn, nên việc can thiệp quá sâu là điều không thực sự cần thiết.
Tóm lại, cảm giác thỏa mãn khó cưỡng khi nặn mụn hay ngoáy tai là sự kết hợp giữa phản ứng thần kinh, hoóc môn khoái lạc dopamine và bản năng sinh học từ xa xưa. Hiểu được cơ chế này giúp chúng ta giải mã được những thói quen kỳ lạ của bản thân, đồng thời tỉnh táo hơn để tiết chế những hành vi có thể gây hại cho cơ thể.
Chi Chi