Xương không phải cấu trúc cố định. Mỗi ngày, cơ thể liên tục loại bỏ phần xương cũ, đồng thời tạo xương mới để thay thế. Quá trình này diễn ra theo một nhịp sinh học nhất định, và giấc ngủ, ánh sáng cùng thời gian sinh hoạt có thể góp phần điều phối hoạt động của tế bào xương.
Nhìn bên ngoài, xương có vẻ là bộ phận cứng chắc và gần như không thay đổi. Nhưng thực tế, xương luôn trong trạng thái được “sửa chữa” và tái tạo.
Trong suốt cuộc đời, cơ thể liên tục diễn ra quá trình tái cấu trúc xương (bone remodeling). Một nhóm tế bào có nhiệm vụ loại bỏ phần xương già hoặc tổn thương, trong khi nhóm khác xây dựng lớp xương mới thay thế.
Đáng chú ý, các tế bào này không hoạt động ngẫu nhiên mà dường như cũng chịu ảnh hưởng của đồng hồ sinh học - hệ thống giúp cơ thể điều chỉnh chu kỳ ngủ - thức, cảm giác đói và nhiều hoạt động sinh lý theo ngày và đêm.
Xương cũng có “đồng hồ” riêng
Hai nhóm tế bào đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái tạo xương là hủy cốt bào (osteoclast) và tạo cốt bào (osteoblast).
Hủy cốt bào chịu trách nhiệm phân giải, loại bỏ phần xương cũ hoặc bị tổn thương. Sau đó, tạo cốt bào sẽ xây dựng mô xương mới để bù đắp phần đã mất.
Các nghiên cứu cho thấy hoạt động của hai nhóm tế bào này có sự thay đổi theo thời gian trong ngày. Quá trình phân giải xương thường diễn ra mạnh hơn vào đầu ngày, trong khi hoạt động hình thành xương có xu hướng tăng vào thời điểm muộn hơn.
Đồng hồ sinh học bên trong tế bào xương được cho là giúp tách biệt hai quá trình này, để chúng diễn ra vào những thời điểm phù hợp.
Điều này cho thấy sức khỏe xương không chỉ liên quan đến những gì chúng ta ăn hay lượng canxi bổ sung mỗi ngày, mà còn có thể chịu ảnh hưởng bởi nhịp sinh hoạt.
Melatonin không chỉ liên quan đến giấc ngủ
Một trong những tín hiệu tham gia điều phối nhịp sinh học của cơ thể là melatonin.
Melatonin thường được gọi là “hormone giấc ngủ”, nhưng chính xác hơn, đây là hormone gắn liền với bóng tối. Khi ánh sáng giảm vào buổi tối, nồng độ melatonin tăng lên, gửi tín hiệu cho cơ thể rằng đã đến thời điểm ban đêm – bất kể chúng ta có thực sự ngủ hay không.
Đối với xương, melatonin dường như có thể ức chế hoạt động của các tế bào hủy xương, đồng thời hỗ trợ hoạt động của tế bào tạo xương.
Nồng độ melatonin và một số dấu hiệu liên quan đến quá trình hình thành xương đều đạt mức cao vào ban đêm.
Từ đó, các nhà nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng những thói quen làm đảo lộn nhịp melatonin tự nhiên – chẳng hạn sử dụng màn hình quá khuya, ngủ nghỉ thất thường hoặc ăn tối quá muộn – có thể ảnh hưởng đến những tín hiệu giúp duy trì sức khỏe xương.
Tuy nhiên, đây mới là lĩnh vực đang được nghiên cứu. Những phát hiện hiện có không có nghĩa cứ ngủ sớm hay bổ sung melatonin là có thể ngăn loãng xương.
Vì sao càng lớn tuổi, xương càng dễ yếu?
Khi tuổi tác tăng lên, nhịp sinh học của cơ thể cũng có xu hướng trở nên kém rõ ràng hơn.
Các nhà nghiên cứu cho rằng sự suy yếu của những tín hiệu sinh học này có thể là một trong những yếu tố góp phần khiến tình trạng mất xương, loãng xương và gãy xương trở nên phổ biến hơn ở người lớn tuổi.
Lối sống hiện đại có thể khiến tình trạng này thêm đáng chú ý. Ánh sáng nhân tạo vào ban đêm, thường xuyên thức khuya, lịch sinh hoạt không cố định hoặc ăn uống thất thường đều có thể khiến đồng hồ sinh học bị lệch nhịp.
Điều này đặt ra một hướng nghiên cứu thú vị: thay vì chỉ tập trung vào bản thân xương, liệu việc điều chỉnh lại đồng hồ sinh học có thể góp phần bảo vệ xương?
Không chỉ chữa xương, có thể cần quan tâm đến “thời điểm”
Ý tưởng này nằm trong lĩnh vực y học nhịp sinh học (circadian medicine) – hướng tiếp cận xem xét không chỉ loại thuốc hay phương pháp điều trị được sử dụng mà còn cả thời điểm sử dụng.
Một số bằng chứng ban đầu cho thấy thời gian có thể thực sự quan trọng.
Trong một nghiên cứu trên động vật, melatonin giúp bảo vệ xương hiệu quả hơn khi được sử dụng vào ban ngày thay vì ban đêm. Đây là kết quả khá bất ngờ bởi melatonin vốn thường gắn với bóng tối và giấc ngủ.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là phát hiện bước đầu trên động vật và chưa thể suy ra rằng con người nên tự bổ sung melatonin vào một thời điểm cụ thể để bảo vệ xương.
Các nhà khoa học vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định chính xác mối liên hệ giữa thời gian trong ngày, melatonin và quá trình tái tạo xương ở người.
4 thói quen đơn giản có thể giúp đồng hồ sinh học ổn định hơn
Điều đáng chú ý là những thói quen tốt cho nhịp sinh học cũng thường có lợi cho sức khỏe tổng thể.
Duy trì giờ ngủ và thức tương đối ổn định: Thay vì liên tục thay đổi giờ đi ngủ, thức dậy giữa các ngày, nên cố gắng duy trì một lịch sinh hoạt đều đặn.
Tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng: Ánh sáng ban ngày là một tín hiệu quan trọng giúp cơ thể điều chỉnh đồng hồ sinh học.
Hạn chế ăn quá muộn vào ban đêm: Duy trì thời gian ăn uống tương đối ổn định có thể giúp các nhịp sinh học của cơ thể hoạt động đồng bộ hơn.
Duy trì vận động: Xương cần chịu lực cơ học để duy trì độ chắc khỏe. Một số nghiên cứu còn gợi ý rằng xương có thể đáp ứng khác nhau với vận động tùy theo thời điểm trong ngày, dù vấn đề này vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Đặc biệt, những người thường xuyên làm việc theo ca, phải đảo lộn giờ ngủ - thức có thể là nhóm chịu ảnh hưởng rõ hơn từ sự lệch nhịp sinh học.
Xương “ghi nhớ” cách chúng ta sống
Sức khỏe xương không thay đổi rõ rệt chỉ sau một đêm. Xương thích nghi trong nhiều năm, phản ánh một phần lối sống, chế độ vận động và tình trạng sức khỏe lâu dài của mỗi người.
Vì vậy, bên cạnh việc bảo đảm dinh dưỡng, đủ canxi và vitamin D, vận động phù hợp, giấc ngủ và một nhịp sinh hoạt ổn định cũng là những yếu tố đáng quan tâm khi nói đến sức khỏe xương.
Có thể chúng ta không cảm nhận được những thay đổi đang diễn ra trong xương mỗi ngày. Nhưng bên trong cơ thể, quá trình phân giải và xây dựng xương mới vẫn đang diễn ra liên tục – và dường như chúng cũng “biết giờ”.
TT